ĐI NGƯỢC DÒNG: HAI CÂU CHUYỆN TỪ THIÊN NHIÊN DẠY TA SỐNG

Hãy tưởng tượng bạn đang đứng bên bờ biển. Sóng lớn vỗ ầm ầm, bạc đầu trắng xóa, nhưng giữa đó lại có một dải nước phẳng lặng, yên bình đến lạ.

Bạn nghĩ: “Ồ, chỗ này chắc an toàn để bơi xa hơn chút”. Và rồi, chỉ vài cú đạp chân bạn đột nhiên bị kéo ra xa bờ với tốc độ chóng mặt. Tim đập thình thịch, tay chân quẫy đạp bản năng để bơi vào... nhưng càng bơi bạn càng kiệt sức. Đó chính là dòng chảy xa bờ, "nước đi ngược dòng" chết người.

Nó không phải cơn sóng thần hay xoáy nước kéo bạn xuống đáy, mà là dòng nước mạnh tốc độ lên đến 2-2.5 m/s hình thành khi sóng đẩy nước vào bờ quá nhiều, nước tích tụ phải tìm lối thoát ra khơi qua những khe hở địa hình. Nguyên nhân chính gây đuối nước ở biển ngay cả với vận động viên bơi lội.

Trong khoảnh khắc hoảng loạn ấy, nếu bạn chống cự trực diện bơi thẳng vào bờ bạn sẽ thua. Nhưng nếu giữ bình tĩnh, thả nổi để tiết kiệm sức, rồi bơi song song với bờ để thoát khỏi vùng hẹp của dòng rip, sau đó mới chéo theo sóng vào... bạn sẽ sống sót.

Bài học đầu tiên từ biển cả: Đôi khi, chống lại trực diện không phải là dũng cảm, mà là ngu ngốc. Hãy khôn ngoan, linh hoạt, đi vòng để bảo toàn sức mạnh.

Một câu chuyện khác:

Câu chuyện sử thi của những con cá hồi ngược dòng. Hãy theo chân một con cá hồi sockeye tên là Red (vì khi trưởng thành, nó sẽ khoác áo đỏ rực rỡ).

Red sinh ra trong lòng một con sông lạnh giá ở Alaska, từ những quả trứng hồng được mẹ cẩn thận chôn trong ổ sỏi (gọi là redd). Nó nở ra thành alevin nhỏ xíu, bám túi noãn hoàng để sống rồi lớn lên thành fry ẩn náu dưới đáy sông tránh kẻ thù.

Khi đủ lớn, bản năng thôi thúc: Red cùng đàn bơi xuôi dòng ra Thái Bình Dương mênh mông. Ở đó, nó tự do tung hoành, ăn no nê lớn mạnh thành con cá bạc sáng lấp lánh nặng vài ký, sống 3-4 năm trong đại dương bao la.

Nhưng rồi một ngày, ký ức khứu giác đánh thức: mùi nước đặc trưng của con sông quê hương. Red ngừng ăn, cơ thể biến đổi, da chuyển đỏ rực, hàm đực mọc móc cong và bắt đầu hành trình trở về dài hàng nghìn kilomet.

Nó bơi ngược dòng xiết không nghỉ ngơi, sống nhờ mỡ tích trữ. Trên đường: gấu nâu khổng lồ đứng chờ ở thác nước, vồ bắt những con nhảy vọt. Đại bàng lao xuống, hải cẩu chặn lối. Hàng nghìn con bỏ mạng.

Và những thác ghềnh thử thách lớn nhất. Red lao mình lên, nhảy vọt cao 3-4 mét qua dòng nước trắng xóa. Thất bại, rơi xuống, đập vào đá đau điếng... rồi thử lại. Lần thứ hai, thứ ba, thứ mười. Cho đến khi vượt qua.

Cuối cùng, Red về đến ổ sỏi năm xưa, kiệt sức. Nó gặp bạn đời, đào redd, đẻ trứng, thụ tinh... rồi nằm xuống, cơ thể phân hủy nuôi dưỡng sông suối cho thế hệ mới. Từ hàng triệu quả trứng, chỉ vài con quay về. Nhưng chính những con "bơi ngược dòng" ấy duy trì sự sống qua bao thế kỷ. 

Bài học thứ hai: Khi sứ mệnh lớn lao gọi tên, hãy dũng cảm bơi ngược dù nghịch cảnh dữ dội, dù phải hy sinh. Cá chết mới trôi xuôi dòng, cá sống phải chiến đấu.

"Đi ngược dòng", một bên dạy ta khiêm nhường và khôn ngoan trước sức mạnh lớn hơn, một bên thôi thúc ta kiên cường vì lý tưởng.

Cuộc đời bạn hôm nay đang gặp dòng rip hay thác ghềnh của cá hồi? Dù là gì, thiên nhiên đã kể sẵn câu chuyện chỉ chờ bạn chọn cách sống.

Mỹ Mỹ

Tại sao trẻ em thời xưa bị mắng, bị đánh nhưng ít gặp vấn đề tâm lý?

 

TẠI SAO TRẺ EM THỜI XƯA BỊ MẮNG, BỊ ĐÁNH NHƯNG ÍT GẶP VẤN ĐỀ TÂM LÝ?

Trẻ em thời xưa bị đánh mắng là chuyện thường ngày, là hiện tượng phổ biến, không có sự so sánh thì không có tổn thương. Hơn nữa, sự khan hiếm vật chất phổ biến khiến nhu cầu chính của trẻ thời xưa vẫn dừng ở tầng thấp nhất trong tháp nhu cầu Maslow –  nhu cầu sinh lý: no bụng, ấm áo.

Ngoài ra, gia đình thời xưa thường có nhiều anh chị em, cha mẹ bận rộn mưu sinh, chẳng có bao nhiêu thời gian và sức lực chăm sóc con cái, huống chi là quan tâm đến vấn đề tâm lý. Dù có chút vấn đề tâm lý, thì cũng được giải tỏa và thả lỏng trong lúc chơi đùa hết mình với bạn bè hoặc khi làm việc đồng áng.

Trẻ em ngày nay phần lớn là con một, no đủ ăn mặc. Cả hai thế hệ, năm sáu người xoay quanh một đứa trẻ, chỉ cần trẻ có chút động tĩnh là cả nhà hoảng loạn, điều này vô hình trung tạo áp lực tâm lý và cảm giác ngột ngạt cho trẻ.

Hơn nữa, sự phổ biến của thông tin đã mở rộng kênh tiếp nhận kiến thức, phát triển trí tuệ của trẻ. Chúng coi trọng hơn cá tính bản thân, giá trị bản thân có được công nhận và tôn trọng hay không.

So với trẻ em thời xưa, nhu cầu của chúng đã nâng lên tầng trung và cao trong tháp Maslow – nhu cầu thuộc về, nhu cầu được tôn trọng, nhu cầu tự thể hiện. Đáng buồn là cách yêu thương con cái của cha mẹ và người lớn vẫn dừng ở việc đáp ứng nhu cầu vật chất và chăm sóc sinh hoạt hàng ngày.

Vì vậy, khi suy nghĩ của cha mẹ không theo kịp bước trưởng thành của con, trẻ sẽ cảm thấy cô đơn vì không được thấu hiểu, và bất lực vì không thể thực hiện giá trị bản thân.

Trẻ em thiếu chơi đùa trong tuổi thơ, dễ xuất hiện vấn đề tâm lý.

Giáo sư Lý Mai Cẩn từng nói: “Trẻ biết chơi thường xuất sắc hơn, thành tích học tập tốt hơn.” Nhưng trong thực tế, bao nhiêu đứa trẻ một ngày không ở trường học thì ở nhà ngồi trước bàn học nhỏ làm bài tập, hầu như không có thời gian thư giãn. Trong chương trình “Chiếc bàn học thân yêu”, bé Khải Khải mới học lớp 1 đã gặp đủ vấn đề: kém tập trung, không hòa đồng, tự ti…

Mãi đến khi xem cuộc sống hàng ngày của Khải Khải mới biết: Hoạt động ngoại khóa của bé bị học hành chiếm hết, không có thời gian chơi với bạn bè, không có cơ hội giao tiếp với bạn đồng trang lứa. Chỉ trong một kỳ nghỉ hè ngắn ngủi, mẹ đã giao 376 bộ đề, đăng ký 3 lớp năng khiếu, còn lấy ví dụ con nhà người ta dùng hết hè để học để khuyến khích Khải Khải học theo.

Những đứa trẻ như Khải Khải không hề ít trong đời sống. Chúng học từ 7h30 sáng đến 5h30 chiều ở trường, tối về làm bài tập đến 11-12 giờ đêm. Cuối tuần lại bị các lớp học thêm chiếm hết, tiếp tục cắm đầu học. Những ngày tháng bị học hành sắp xếp kín mít như vậy kéo dài 12 năm! Có mấy đứa trẻ có thể thực sự vui vẻ trong trạng thái học tập áp lực cao liên tục như vậy?

Nhưng nghĩ lại xem, thời chúng ta đâu có nhiều bài tập, kỳ thi như bây giờ, càng không bị cha mẹ phê bình, cằn nhằn mỗi ngày. Dù bị đánh bị mắng, chúng ta vẫn có thời gian chạy ra ngoài chơi, chơi một trận là quên hết phiền muộn.

Như một câu hỏi trên Zhihu: Trẻ thời xưa cũng bị mắng thậm chí bị đánh, sao không dễ trầm cảm, nhảy lầu? Hàng nghìn câu trả lời có thể tóm gọn thành một điểm:

Trẻ thời xưa dù bị mắng bị đánh nhưng chúng có rất nhiều lối thoát cảm xúc. Cuộc sống của chúng ngoài học còn có giặt giũ, nấu cơm, trông em, chạy nhảy điên cuồng ngoài trời… Đúng vậy, tuổi thơ của trẻ cần chơi đùa, vận động, cần sức sống tràn đầy. Chỉ khi sức sống càng dồi dào, nội tâm trẻ mới càng rực rỡ.

Trẻ em yêu thích chơi đùa – tương lai nội tâm sẽ mạnh mẽ hơn

Tuổi thơ thực sự hạnh phúc của một đứa trẻ là gì? Có nhiều hoạt động phong phú đa dạng, tự do chạy nhảy, vận động sảng khoái, chăm chú quan sát vạn vật thiên nhiên, chơi trò chơi với bạn bè, hoặc chỉ đơn giản là thả hồn, ngẩn ngơ… Cuộc sống như vậy sẽ khiến trẻ mỗi ngày đều hứng khởi, cảm nhận niềm vui của cuộc sống, khơi dậy sức sống nội tại.”

Nhưng cuộc sống của trẻ bây giờ rất đơn điệu: Dù đã “giảm tải kép”, phần lớn trẻ vẫn chỉ hai điểm: trường học và gia đình. Hình thức giải trí cũng đơn điệu: điện thoại, máy tính, tivi mà những thứ này thường bị cha mẹ coi là “cái gai trong mắt”. Hơn nữa số lượng con cái mỗi gia đình ít hơn xưa, cha mẹ dễ dồn sức vào việc giáo dục.

Dưới sự kẹp chặt hai chiều, trẻ chịu tổn thương càng lớn: thi không tốt bị cha mẹ phê bình thì dễ suy nghĩ tiêu cực; chơi điện thoại nhiều bị phê bình thì cãi nhau với cha mẹ, dọa bỏ nhà đi. Không phải trẻ cố tình gây chuyện, mà thế giới của chúng quá nhỏ, chỉ có vài việc thôi cũng trở nên cực kỳ to lớn.

Nhưng trẻ biết chơi thì khác. Chúng có rất nhiều cách giải tỏa, gặp chuyện lớn đến đâu cũng không dễ bị đánh gục. Con trai của đồng nghiệp tôi thích đánh bóng rổ, cậu ấy nói: “Chẳng có chuyện gì một trận bóng không giải quyết được, nếu một trận không xong thì đánh hai trận.” Thi không tốt, đánh bóng rổ xả hết là ổn. Cha mẹ mắng, cậu im lặng ra ngoài đánh bóng, về nhà mọi người cũng nguôi ngoai.

Bác sĩ y khoa Mỹ Stuart Brown dành 42 năm theo dõi phỏng vấn 6000 người, phát hiện: Trẻ nhỏ không được chơi đùa tự do sẽ khó thích nghi với môi trường mới khi lớn lên. Còn những đứa trẻ được chơi tự do thì khả năng giao tiếp, chịu áp lực, giải quyết vấn đề đều mạnh hơn.

Vì vậy, nếu con bạn thích chơi, thích nghịch, chỉ cần không phải vấn đề nguyên tắc thì cứ để con nhé! Một đứa trẻ biết nhảy, biết cười, biết nghịch sẽ khiến cha mẹ bớt lo hơn so với một đứa trẻ nội tâm yếu ớt.

Tâm trạng khi học khác nhau

Phải biết rằng mỗi đứa trẻ có thời kỳ nở hoa riêng. Chấp nhận sự không hoàn hảo của con, dùng tâm thái thưởng thức để khích lệ con tiến lên mới là tu hành cả đời của cha mẹ.

Từng Quốc Phiên là người đứng đầu tứ đại danh thần cuối Thanh, thời nhỏ ngốc đến mức nào? Một bài học, đọc chưa được hai câu đã tắc, lặp đi lặp lại đến nửa đêm vẫn chưa thuộc. Kết quả tên trộm trốn trên xà nhà nhà cậu cũng bị ép thuộc luôn, mà cậu vẫn chưa xong. Đứa trẻ như vậy nếu đặt vào bây giờ, không biết cha mẹ sẽ tức đến mức nào. May mắn là cha mẹ ông không “gà hóa” con, nếu không có lẽ đã bóp chết một danh thần trong nôi.

Trẻ sinh ra là bị động, lớn lên cũng bị động. Vì chúng không có khả năng kinh tế, không có khả năng tự trưởng thành, nên chúng phải thụ động chấp nhận mọi sự thao túng của cha mẹ, dù bản thân không muốn, thậm chí sợ hãi.

Chúng ta tạo ra một đứa trẻ, chẳng phải mong chúng hạnh phúc sao? Nếu muốn chúng hạnh phúc, hãy trao cho chúng tình yêu vô điều kiện, chấp nhận vô điều kiện, ủng hộ vô điều kiện.

Tuy nhiên trong thực tế, hành động của một số cha mẹ khiến trẻ cảm thấy: Cha mẹ không yêu con thật sự, mà yêu “cái tôi” học giỏi, yêu “cái tôi” mang lại thể diện cho họ. Khi trẻ có ảo giác này, nội tâm sẽ rất ngột ngạt, đau khổ, thậm chí tuyệt vọng.

Dù thế nào, trẻ cũng không ngừng yêu cha mẹ, nhưng chúng sẽ ngừng yêu chính mình, thậm chí tự làm tổn thương mình. Một người làm cha mẹ tốt nên chuyển trọng tâm từ “giáo dục con” sang “nâng cao bản thân”.

Khi chúng ta nâng cao được chính mình, bạn mới có thể mang đến cho con một cuộc đời an toàn, hạnh phúc và lành mạnh.

Tiểu Hoa 

 

TÊN GỌI CỦA MỘT NGƯỜI THỰC SỰ ẢNH HƯỞNG ĐẾN NGOẠI HÌNH

Khi gương mặt khớp với tên gọi

Năm 2017, nhà tâm lý học người Mỹ Yonatan Shahar cùng nhóm nghiên cứu tại Đại học Do Thái ở Israel đã tiến hành một thí nghiệm độc đáo. Họ mời một nhóm người trưởng thành và một nhóm trẻ em tham gia. Nhiệm vụ rất đơn giản: nhìn vào các gương mặt, rồi đoán tên thật của từng người.

Tưởng chừng kết quả chỉ là ngẫu nhiên, nhưng bất ngờ thay, độ chính xác lại cao hơn đáng kể so với tỉ lệ may rủi. Điều này có nghĩa là, dù không biết thêm bất kỳ thông tin nào, người ta vẫn có thể đoán tên một người chỉ dựa trên diện mạo – ít nhất là ở người trưởng thành.

Tuy nhiên, ở nhóm trẻ em, hiện tượng này biến mất. Người tham gia không đoán đúng nhiều hơn mức ngẫu nhiên. Điều đó chứng minh rằng, ảnh hưởng của tên lên gương mặt không phải bẩm sinh, mà xuất hiện dần trong quá trình trưởng thành.

"Lời tiên tri tự hoàn thành"

Các nhà tâm lý học giải thích hiện tượng này bằng khái niệm "lời tiên tri tự hoàn thành" (self-fulfilling prophecy). Tên gọi, thực chất, là một nhãn xã hội. Từ nhỏ, chúng ta được nghe nhắc đi nhắc lại cái tên đó, kèm theo những kỳ vọng gắn với ý nghĩa của nó.

Một đứa trẻ tên mang nghĩa kiên cường, mạnh mẽ, dũng cảm thường sẽ được người lớn khích lệ rằng: "Con không phải tên dũng cảm sao? Nhất định con sẽ vượt qua được khó khăn này". Sự động viên ấy dần bồi đắp sự mạnh mẽ trong tính cách, để rồi ánh mắt, nét mặt của em cũng toát lên sự cứng cỏi.

Ngược lại, một em bé tên dịu dàng, thục nữ có thể thường xuyên được nhắc nhở biết quan tâm, chăm sóc người khác. Qua năm tháng, em hình thành sự mềm mại, hiền hòa trong giao tiếp, để rồi điều này cũng in dấu trong khí chất và diện mạo.

Nói một cách giản dị: khi ta sống cùng một nhãn gọi, ta dần trở thành chính nhãn gọi đó.

Tên và diện mạo: bằng chứng từ trí tuệ nhân tạo

Để kiểm chứng thêm, các nhà nghiên cứu đã áp dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo và học máy. Họ phân tích các gương mặt của những người trưởng thành có cùng tên, và so sánh mức độ tương đồng.

Kết quả cho thấy, những người mang cùng một tên thường có đặc điểm gương mặt tương tự nhau hơn so với người mang tên khác. Điều thú vị là hiện tượng này không xuất hiện ở trẻ em. Một lần nữa, điều đó củng cố giả thuyết: tác động của tên gọi chỉ dần bộc lộ trong quá trình xã hội hóa và trưởng thành.

Thoạt nhìn, tên gọi chỉ là ký hiệu đơn giản. Nhưng thực chất, nó mang trong mình sức mạnh tiềm ẩn. Nó định hình kỳ vọng, ảnh hưởng đến hành vi, phong cách sống, và thậm chí in dấu lên ngoại hình.

Thuyết gán nhãn (labeling theory) trong tâm lý học chỉ ra rằng, khi con người bị gắn một nhãn xã hội nào đó, họ có xu hướng phát triển theo chiều hướng mà nhãn ấy gợi ý. Tên gọi chính là nhãn xã hội đầu tiên mà mỗi người nhận được ngay từ khi sinh ra.

Không chỉ tính cách, tên còn ảnh hưởng đến gu ăn mặc và phong cách giao tiếp. Người mang tên gợi cảm giác mềm mại thường ưa chuộng thời trang thanh thoát, tông màu nhẹ nhàng, mái tóc và cách trang điểm hài hòa. Trong khi đó, những cái tên gợi sự mạnh mẽ lại thường đi cùng phong cách cứng cáp, góc cạnh hơn. Chính những lựa chọn lặp đi lặp lại này khiến người khác dần nhìn thấy ở diện mạo chúng ta đúng cái tên mà ta mang.

Không quyết định số phận, nhưng đủ để ảnh hưởng

Tất nhiên, tên không quyết định tuyệt đối con người ta sẽ trở thành ai. Nhưng cái tên có thể là một lực tác động âm thầm, khiến mỗi người dần đi theo một lối mòn vô thức nào đó. Nếu ta nhận thức được điều này, ta có thể lựa chọn chủ động hơn, không để "nhãn gọi" ràng buộc mình quá chặt.

Tên gọi, về bản chất, không chỉ là một danh xưng để phân biệt. Nó là dấu ấn xã hội, là lời thì thầm được lặp đi lặp lại suốt hành trình trưởng thành. Trong sự tương tác giữa kỳ vọng, hành vi và nhận thức của người khác, cái tên có thể in bóng dáng lên chính gương mặt chủ nhân.

Vậy nên, lần tới khi tự giới thiệu bản thân hay khi nghe người khác gọi tên mình, bạn hãy thử tự hỏi: "Mình có đang dần trở thành cái tên này không?"

Nếu câu trả lời là "có", thì rất có thể đó không chỉ là sự trùng hợp, mà là kết quả của sự giao thoa giữa tâm lý và đời sống.