NHÂN TÀI LÀ NGUỒN LỰC CỐT
LÕI THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN KINH TẾ - XÃ HỘI
Khi lý giải về việc thu hút nhân tài, giáo sư Dave Ulrich -
người được coi là "bộ óc" số 1 thế giới về nhân sự, giáo sư Đại học
Michigan, Hoa Kỳ đã đưa ra lý thuyết 3C (Talent = Competence*Commitment*Contribution
/ Nhân tài = Năng lực*Cam kết*Cống hiến).
Năng lực liên quan tới ba "đúng": kỹ năng đúng,
vị trí đúng và công việc đúng - một nhân sự được cho là có năng lực khi có kiến
thức, kĩ năng và giá trị phù hợp với công việc của hôm nay và nhất là trong
tương lai.
Nhưng liệu quy trình tuyển dụng hiện nay của chúng ta, dù
nhiều tầng nấc nhưng lại thiếu minh bạch, cứng nhắc và đầy hình thức, có thể
phát hiện được và tìm nhân sự có kỹ năng đúng, vị trí đúng, công việc đúng, hay
không?
Động lực cho người tài?
Cũng theo đánh giá của Ulrich, nhân tài là sự kết hợp của
kỹ năng, ý chí và mục đích và phải thể hiện qua được việc, hết
mình và cống hiến. Hay nói theo cách ví von của Dave Ulrich thì nhân tài
phải có cảcái đầu (năng lực), bàn tay và đôi chân (chịu làm) và
trái tim (sự viên mãn, thăng hoa, cống hiến).
Nhưng môi trường làm việc trong khu vực công liệu đã tạo
động lực cho người tài cống hiến bằng cả khối óc và trái tim?
Chiến lược Quốc gia chủ trương thu hút và trọng dụng nhân
tài đã đặt ra một loạt các giải pháp chung nhằm xây dựng thể chế bao gồm tuyển
dụng, sử dụng công chức, viên chức và chính sách đãi ngộ; đào tạo bồi dưỡng
nhân tài; nâng cao chất lượng đội ngũ lãnh đạo, quản lý; xây dựng môi trường
làm việc công bằng, chuyên nghiệp...
Nhưng thực chất, để đánh giá được tính khả thi của Chiến
lược, nhìn từ kinh nghiệm làm việc ở nền công vụ tiên tiến cũng như các lý
thuyết về quản lý công hiện đại thì cần giải quyết ba vấn đề cốt lõi sau đây:
Lương bổng
Để có thể thu hút và giữ được cán bộ giỏi ở lại làm việc
lâu dài cho các cơ quan nhà nước thì việc đầu tiên là phải có chế độ lương bổng
mang tính cạnh tranh không chỉ trong nước (với các công ty tư nhân) mà còn ở cả
sân chơi quốc tế.
Mức lương cần phải đủ để chi trả các nhu cầu căn bản của
người lao động, để cho họ tập trung vào phục vụ và cống hiến mà không phải chân
trong chân ngoài hay phải sử dụng các thủ thuật để kiếm thêm thu nhập.
Việc xây dựng một hệ thống lương bổng cạnh tranh và minh
bạch luôn là mục tiêu hàng đầu ở nền công vụ của một số nước tiên tiến. Ví dụ
nền công vụ ở New Zealand đã có những nỗ lực đảm bảo các cơ quan nhà nước là
nơi làm việc hấp dẫn với một mức lương xứng đáng dành cho những người có kỹ
năng, kinh nghiệm và mong muốn cống hiến.
Hệ thống lương này cạnh tranh và luôn có những mức tương
xứng với những đóng góp của những người có năng lực. Bên cạnh đó, hệ thống
lương này rõ ràng và minh bạch, người lao động không phải kê khai làm thêm giờ
(mà nhiều khi không phản ánh đúng thực tế) hay đảm nhận thêm các chức vụ (nhiều
khi mang tính hình thức) để có thêm phụ cấp như ở ta.
Đúng người, đúng việc
Tuy nhiên lương bổng cũng không phải là tất cả. Không phủ
nhận hiện nay một vài tỉnh thành đang đưa ra mức lương rất cao cho nhân tài,
nhưng nhìn nhận lại, trước đây cũng đã có những địa phương đưa ra định mức thu
hút cao không kém, cuối cùng thì có bao nhiêu nhân tài tìm đến cũng như sau đó
phát huy được khả năng của mình?
Trong khi đó, điều mà người tài cần là những vị trí phù
hợp, để phát huy kỹ năng, thế mạnh, để có cơ hội làm việc và cống hiến.
Ở ta, cơ cấu tổ chức của các cơ quan công vụ thường không
cho phép người làm đơn thuần chuyên môn có vị trí và mức lương xứng đáng. Người
làm chuyên môn đơn thuần thường chỉ ở cấp chuyên viên, chuyên viên chính trừ
khi người đó kiêm luôn vị trí quản lý, lãnh đạo (trưởng phòng, phó phòng, vụ
phó, vụ trưởng, thứ trưởng...).
Điều này khác với nền công vụ các nước phát triển, người
làm chuyên môn đơn thuần có vị thế cao trong bộ (ví dụ, policy director,
research director, chief advisor...) và có tiếng nói trọng lượng trong việc ra
quyết định của ban lãnh đạo, quản lý.
Môi trường làm việc
Người tài cần một môi trường làm việc an toàn và chuyên
nghiệp để sáng tạo và cống hiến. Tuy nhiên môi trường làm việc ở các cơ quan
công vụ ở ta còn quá nhiều "cạm bẫy" với dày đặc các văn bản pháp
luật chồng chéo, mâu thuẫn, chưa hoàn thiện, chưa sát với thực tiễn và các tầng
nấc quản lý nhiêu khê.
Ví dụ dễ thấy về những tầng nấc quản lý nhiêu khê như cơ
chế quản lý và giám sát của cơ quan chủ quản tạo ra những khó khăn và thách
thức cho các bệnh viện và đại học. Nghiên cứu của người viết bài này về tự chủ
đại học cho thấy quy định của Bộ Giáo dục về chỉ tiêu tuyển sinh của các trường
đại học dựa trên số lượng nhân viên cơ hữu và điều kiện cơ sở vật chất.
Nhiều khi người tài với khả năng sáng tạo, có tính phản
biện cao còn bị gây khó dễ bởi chính người quản lý trực tiếp cũng như các đồng
nghiệp của họ. Bởi người tài thường có chính kiến và giải pháp khác, đôi khi đi
ngược lại với cách làm truyền thống hay các lối mòn cũ thiếu hiệu quả.
Đó là còn chưa nói đến tâm lý trọng người biết "quan
hệ’, biết trên biết dưới, biết bè phái ở ta hơn là trọng người có tài, có tâm,
có khát vọng và cam kết cống hiến vì mục tiêu chung.
Những quy định chồng chéo hay mâu thuẫn cùng cung cách quản
lý nhiêu khê là lỗi hệ thống. Để thu hút và giữ chân được người tài, thì cần
phải sửa lỗi hệ thống nhằm thiết lập một nền công vụ hiệu quả. Chúng ta cũng
khó lòng mong đợi tuyển người tài vào để "sáng tạo" hay "vượt
rào" để đối phó với nền công vụ thiếu hiệu quả.
St