KHI MÁY CÓ THỂ NGHĨ THAY TA, TỈNH THỨC LÀ GÌ?

 

Khi AI ngày càng thông minh, câu hỏi vì thế không chỉ là máy sẽ làm được gì. Cũng cần hỏi: con người sẽ sử dụng sự tiện lợi ấy để trưởng thành hơn, hay để tránh những phần khó khăn của quá trình trưởng thành?

Ngày càng có nhiều việc con người bắt đầu bằng cách hỏi máy thay vì tự mình suy nghĩ.

 

Một email chưa biết viết thế nào - hỏi AI. Một bài viết chưa biết bắt đầu từ đâu - hỏi AI. Một vấn đề công việc, một chuyến đi, thậm chí một chuyện riêng tư cũng có thể được đưa vào cuộc trò chuyện với máy để tìm lời giải đáp.

Chỉ vài giây sau, một câu trả lời xuất hiện, rõ ràng và mạch lạc hơn điều ta có thể nói với chính

mình khi đang rối.

 

Sự tiện lợi ấy khó cưỡng lại. Và quả thật, những việc máy có thể hỗ trợ nhanh hơn, hiệu quả hơn thì không nhất thiết con người phải tự làm tất cả. Điều đáng suy nghĩ nằm ở một chỗ khác: khi máy bắt đầu tham gia vào quá trình suy nghĩ, ta đang giao cho nó một công việc hay giao đi một phần năng lực của chính mình?

 

Khi công cụ bước vào quá trình suy nghĩ

Con người từ lâu đã dùng máy móc để giảm bớt công việc. Máy tính làm những phép tính phức tạp, GPS giúp tìm đường, máy móc thay thế nhiều thao tác nặng nhọc.

AI đi xa hơn. Nó có thể gợi ý ý tưởng, viết văn bản, lập kế hoạch, phân tích một vấn đề, thậm chí đưa ra lời khuyên.

 

Điều đó không đáng sợ, tự thân có những việc chỉ là thao tác, máy làm tốt hơn thì nên để máy làm. Nhưng cũng có những năng lực chỉ hình thành khi con người tự mình trải qua một quá trình: viết rồi sửa, suy nghĩ rồi nhận ra mình sai, lựa chọn rồi đối diện với kết quả.

 

Một người viết nhiều dần hình thành cách diễn đạt của riêng mình. Người thường tự giải quyết vấn đề học cách chịu đựng sự chưa biết và tìm đường trong những tình huống không có đáp án rõ ràng. Người tự lựa chọn rồi sống với lựa chọn ấy dần hiểu mình coi trọng điều gì.

Nếu mỗi lần gặp khó khăn ta đều lập tức tìm một câu trả lời có sẵn, thứ mất đi có thể không phải là đáp án, mà là cơ hội được tự mình hình thành khả năng phán đoán.

 

Trong đời sống, con người không chỉ bị chi phối bởi những gì mình biết. Cách mình phản ứng còn chịu ảnh hưởng bởi những gì mình đang mong muốn, sợ hãi và bám chấp. Chính vì thế, một câu trả lời đúng chưa chắc đã dẫn đến một hành động đúng.

 

Khi cái biết chưa trở thành cái thấy

AI có thể xử lý lượng thông tin khổng lồ, nhưng thông tin không tự biến thành trí tuệ.

Một lời khuyên hợp lý với người này có thể không phù hợp với người khác. Một thông tin đúng có thể được sử dụng trong một hoàn cảnh sai. Điều quyết định không chỉ là biết điều gì, mà còn là thấy điều gì đang xảy ra và mình đang đứng ở đâu trong đó.

 

Đây là một vấn đề rất gần với cách Phật giáo nhìn về con người.

Một người có thể hiểu vô thường nhưng vẫn khổ đau khi mất đi thứ mình yêu quý. Có thể nói nhiều về lòng từ bi nhưng khi bị xúc phạm vẫn lập tức nổi giận. Cái biết nằm ở một tầng; khả năng thấy rõ tâm mình ngay trong lúc nó đang vận hành lại là một chuyện khác.

 

Khi cơn giận khởi lên, nếu không nhận biết, ta dễ đồng nhất mình với cơn giận và tìm ngay một lời đáp trả. Nhưng nếu nhận ra “đang có giận”, giữa cảm xúc và hành động đã xuất hiện một khoảng để nhìn lại.

Đó là ý nghĩa thiết thực của “niệm” trong đời sống: không để những gì vừa khởi lên lập tức trở thành lời nói và hành động.

 

Điều ta tìm ở AI đôi khi không phải là sự thật

Một bình luận khiến ta khó chịu. Một thông tin trái với điều mình tin. Một cuộc tranh luận mà ta muốn giành phần đúng. Con người vốn có xu hướng tìm kiếm những gì củng cố điều mình đã tin. AI có thể khiến việc ấy trở nên dễ dàng hơn.

 

Người đang tức giận có thể nhờ AI tìm lý lẽ chứng minh mình đúng. Người lo lắng có thể hỏi thêm cho đến khi tìm được những lý do khiến nỗi lo trở nên có vẻ hợp lý. Người đã có định kiến có thể yêu cầu máy xây dựng một lập luận chặt chẽ hơn để bảo vệ nó.

Lúc này, vấn đề không còn đơn giản là AI trả lời đúng hay sai. Ta có thể đang dùng khả năng của máy để phục vụ một điều đã có sẵn trong tâm mình.

 

Phật giáo gọi sự vận hành ấy bằng những khái niệm rất quen thuộc: ái khiến ta muốn một điều nào đó; từ sự muốn ấy, tâm dễ tìm cách nắm giữ và bảo vệ điều mình đã chọn. Khi đã muốn mình đúng, ta không còn tìm kiếm với cùng một tâm thế như khi thực sự muốn hiểu.

Vì thế, trước khi hỏi AI, đôi khi câu hỏi cần đặt ra không phải cho máy mà cho chính mình: Tôi đang muốn hiểu thêm, hay chỉ muốn được xác nhận?

Một câu hỏi như vậy có thể làm chậm lại một phản ứng vốn đang diễn ra rất nhanh.

 

Những điều vẫn cần tự mình đi qua

Không cần tránh AI để giữ khả năng suy nghĩ. Những công việc lặp lại, tìm kiếm, sắp xếp hay tổng hợp, nếu máy làm tốt hơn, ta hoàn toàn có thể sử dụng.

Nhưng có những phần của đời sống không thể giao trọn cho một câu trả lời có sẵn.

 

AI có thể phân tích một cuộc xung đột, nhưng ta mới là người bước vào cuộc đối thoại. Có thể gợi ý một lựa chọn nghề nghiệp, nhưng ta mới là người sống với công việc ấy. Có thể phân tích một mối quan hệ, nhưng không thể yêu thương, tổn thương hay tha thứ thay ta.

Quan trọng hơn, máy có thể giúp ta nhìn thấy nhiều khả năng, nhưng không thể sống thay quá trình qua đó ta nhận ra điều gì là đáng quý, điều gì nên buông bỏ và mình muốn trở thành người như thế nào.

 

Đó cũng là nơi tuệ khác với việc biết nhiều. Tuệ không chỉ nằm ở lượng thông tin có được, mà ở khả năng thấy rõ sự vật, thấy rõ tâm mình và từ đó hành động bớt bị tham, sân, si dẫn dắt.

Khi AI ngày càng thông minh, câu hỏi vì thế không chỉ là máy sẽ làm được gì. Cũng cần hỏi: con người sẽ sử dụng sự tiện lợi ấy để trưởng thành hơn, hay để tránh những phần khó khăn của quá trình trưởng thành?

 

Nếu AI giúp ta mở rộng hiểu biết, phát hiện điểm mù và có thêm thời gian cho những điều có ý nghĩa, đó là một giá trị đáng kể. Nhưng nếu mỗi lần bất an ta đều cần một câu trả lời từ máy, mỗi lần phân vân đều cần máy lựa chọn, mỗi lần muốn được xác nhận đều tìm đến máy, sự tiện lợi ấy có thể dần trở thành một hình thức nương tựa mà chính ta không nhận ra.

 

Vì vậy, tỉnh thức không đòi hỏi phải đứng ngoài công nghệ. Nó bắt đầu từ việc nhận biết cái tâm đang sử dụng công nghệ.

Một câu trả lời có thể đến rất nhanh. Nhưng trước khi tin nó, có lẽ vẫn cần một khoảng dừng để nhìn lại: mình đang hỏi vì muốn hiểu, vì đang sợ, vì đang muốn được công nhận, hay vì không muốn tự mình đi qua sự chưa biết.

 

Hoàng Nga Tuyển

Xài tiền khó hơn kiếm tiền?

 

XÀI TIỀN KHÓ HƠN KIẾM TIỀN?

Nếu như kiếm tiền là việc rất khó, thì xài tiền, lại càng khó hơn. Nếu không, thì doanh nhân vĩ đại trong thế kỷ trước, vua thép Andrew Carnegie, đã chẳng phải thốt lên: "Chết trong sự giàu có là một cái chết đáng hổ thẹn". Hội nhập toàn cầu, liệu ta có nên hội nhập cả cái văn hóa

 nhà giàu đáng nể trọng và cái cách xài tiền đầy trí tuệ của những người giàu thế giới?

 

Khi người Trung Quốc nói "không"

Chuyện kiếm tiền, đương nhiên là rất khó, cho dù kiếm bằng cách nào đi chăng nữa. Thế nhưng, khi kiếm tiền vượt qua ngưỡng của những nhu cầu tiêu dùng cho bản thân, gia đình và cộng đồng nhỏ xung quanh mình, thì việc ứng xử với một "núi" tiền lại là một thách thức không nhỏ đối với những người giàu và những người rất giàu.

 

Một câu chuyện điển hình là cách đây không lâu, khi hai trong số những người giàu nhất thế giới là Bill Gates và Warren Buffet khởi xướng chiến dịch "Giving Pledge" (tạm dịch là "Cam kết cho đi") nhằm kêu gọi các tỉ phú Mỹ dành phần lớn số tài sản của mình để góp phần thay đổi xã hội thông qua con đường từ thiện; họ đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình từ những "đồng nghiệp".

 

Đến nay, đã có hơn 70 tỉ phú Mỹ tham gia chiến dịch "cho đi" này. Những món tiền trị giá hơn một nửa hoặc gần như trọn vẹn tài sản của những doanh nhân thành đạt lần lượt được hiến tặng vì mục đích xã hội. Thế nhưng, khi bước chân sang Trung Quốc - quốc gia đông dân nhất thế giới với hàng loạt hiện tượng "siêu giàu" đang nổi lên, công cuộc thuyết phục của hai người đàn ông huyền thoại này lại không được dễ dàng như thế.

 

Bởi không phải tỉ phú Trung Quốc nào được mời tham dự "buổi tiệc lớn" của hai ông cũng sẵn sàng hay tỏ ra hào hứng với lời mời. "Sợ bị xin tiền" - đó là bình luận phổ biến nhất trên báo chí khi tường thuật lại cuộc thuyết phục chưa thành của Bill Gates và Warren Buffet tại Trung Quốc.

 

Rõ ràng quan niệm về cách xài tiền ở một quốc gia Á Đông khác xa so với nước Mỹ. Người Á Đông thường vẫn mong muốn tích lũy tài sản của mình, nhất là tài sản hữu hình, cho con cháu của họ. Và vì thế, triết lý "vì xã hội" đã không thuyết phục được nhà giàu mới tại Trung Quốc.

 

Liệu có chăng sự khác biệt về mặt suy nghĩ giữa nhà giàu phương Đông và phương Tây? Vì sao những người Á Đông, vốn sống duy tình, rất hay thương người nghèo khó, rất có nghĩa đồng bào, lại có vẻ chưa sẵn lòng cho việc trao đi như những người Âu Mỹ, vốn sống duy lý nhiều hơn?

Tại sao người giàu xứ người lại sẵn lòng tham gia vào sứ mệnh thay đổi thế giới bằng hoạt động từ thiện của mình? Phải chăng việc xài tiền cũng cần một triết lý và cả trí tuệ?

 

"Vì người" là cách... vì mình khôn ngoan nhất

Gần một trăm năm trước, với tâm niệm rằng, những gì mà mình có được đều từ cộng đồng thì cũng nên quay trở lại phục vụ cộng đồng, vua thép Andrew Carnegie đã gây xôn xao thế giới khi tuyên bố: "Cái chết trong sự giàu có là một cái chết đáng hổ thẹn".

 

Để minh chứng cho việc này, ông đã hiến 90% tài sản của mình cho để kiến tạo xã hội. Điều này cùng với truyền thống làm từ thiện lâu nay của các tỷ phú Mỹ, đã làm thay đổi cái nhìn về cách xài tiền, định nghĩa lại sự giàu có và góp phần hình thành nên văn hóa người giàu của nước Mỹ nói riêng và thế giới nói chung.

 

80 năm sau khi Carnegie qua đời, Warren Buffett chia sẻ: "Ngày tôi còn trẻ, rất nghèo, tôi đọc được tuyên ngôn của vua thép và không dứt ra được khỏi ý tưởng về ý nghĩa của tiền tài và cách hiến tặng của cải. Đến khi tôi trở nên giàu có, tôi hoàn toàn thấm thía cách nghĩ của ông và quyết tâm đi theo con đường này, và cùng những người bạn của tôi cổ vũ cho phong trào sử dụng tiền của để kiến tạo xã hội.

 

Con cái chúng ta, thì chúng ta phải có trách nhiệm, nhưng chỉ được phép cung cấp cho chúng đủ điều kiện để có thể thực hiện điều mà chúng muốn, chứ không được phép làm cho chúng không làm gì cả trên đống của cải mà chúng ta để lại".

 

Nghĩa là, thay vì cố gắng kiếm tiền để rồi cuối đời mới viết di chúc cho người khác sử dụng núi tiền khổng lồ của mình, những tỉ phú thế kỷ 21 như Warren Buffet lại muốn tự sử dụng hết và sử dụng một cách khôn ngoan toàn bộ số tiền mà mình đã vất vả cả đời mới kiếm được trước khi "ra đi". Tức là "cho khi còn sống", chứ không phải là "cho khi đã chết".

 

Thậm chí ngày nay, nhà giàu họ còn có xu hướng muốn "cho khi còn trẻ". Chẳng hạn, tỷ phú Mark Zuckerberg, nhà sáng lập của Facebook, đã cam kết cho đi hơn một nửa trong tổng số tài sản 17,5 tỷ USD của mình dù ông ấy chỉ mới đang ở độ tuổi "hai mấy".

 

GS Jason Franklin ở ĐH New York đã chia sẻ thêm về phong trào này: "Một người làm từ thiện khi về già vì ông ấy muốn con cháu mình có một thế giới mới tươi đẹp hơn, còn những người trẻ cho đi tài sản của họ để chính họ sẽ được hưởng một thế giới mới tươi đẹp hơn".

 

Dẫu phải cần thêm một thời gian nữa để "tư duy từ thiện mới" này có thể lan tỏa mạnh mẽ và rộng khắp thế giới, nhưng "đoàn quân" của những tỷ phú này đang ngày càng đông lên, với những cam kết đóng góp ngày một nhiều hơn.

 

Và những thay đổi mà họ tạo ra cho thế giới ngày một rõ nét hơn, rộng lớn hơn... Và không thể không thừa nhận rằng họ cũng đã góp phần thay đổi cái nhìn còn pha nhiều thành kiến mà người ta thường dành cho "giới nhà giàu".

 

Nhiều người vẫn cho rằng, sự giàu có đồng nghĩa với tội lỗi. Không đúng! Tiền bạc thực ra chỉ là vật trung tính, bản thân nó không tốt cũng chẳng xấu. Tốt hay xấu không nằm ở đồng tiền, mà nằm ở cách kiếm tiền và cách xài tiền.

Kiếm tiền bằng cách này là xấu, kiếm tiền bằng cách kia thì tốt. Xài tiền vào việc này là xấu, xài tiền vào việc kia thì tốt.

 

Và tổng những gì mà mình kiếm được cho mình thì luôn bằng với tổng những gì mà mình mang lại hay gây ra cho người khác. Đó cũng là lý do vì sao người ta thường hay nói rằng, "đằng sau một gia tài khổng lồ có thể là một cống hiến lớn, hay là một tội ác lớn, hay là cả hai".

 

Ở các nước phát triển, các hoạt động văn hóa, khoa học, giáo dục, y tế, môi sinh, dân sinh... chỉ dùng một phần từ ngân sách quốc gia. Một phần không nhỏ họ dùng nguồn quỹ vận động từ các doanh nhân hiến tặng.

 

Trường ĐH Harvard lừng danh là một ví dụ, từ các tòa nhà, thư viện, phòng thí nghiệm, đến học bổng, kinh phí nghiên cứu khoa học, hầu như đều dựa rất nhiều vào nguồn tiền dồi dào do các doanh nhân, doanh nghiệp, các nhà khoa học, nhà hảo tâm đóng góp.

 

Những người kiếm tiền một cách tử tế mà trở nên giàu có bậc nhất thế giới thì hẳn là trí tuệ và tầm nhìn của họ cũng đáng nể trọng. Vậy điều gì khiến họ thương người hơn cả thương mình? Nhưng có thật như vậy không? Hay họ thấm nhuần phương châm: "Vì người" là cách... vì mình khôn ngoan nhất.

 

Và chia sẻ triết lý của nhà bác học lỗi lạc, nhà hiền triết, nhân vật có ảnh hưởng bậc nhất trong thế kỷ 20 Einstein: "Chỉ có một cuộc đời sống để phục vụ người khác mới là một cuộc đời đáng sống". Họ đã mưu cầu hạnh phúc cho bản thân mình và gia đình mình bằng cách tạo ra hạnh phúc cho những người quanh mình, cho xứ sở mình và cho cả đồng loại của mình.

 

Giản Tư Trung