CUỘC ĐỜI PHI THƯỜNG CỦA NGƯỜI ĂN MÀY ĐI
VÀO LỊCH SỬ THẾ GIỚI
Tuổi thơ khốn cùng
Vũ Huấn từ nhỏ gia cảnh nghèo khổ, nhưng lại ham đọc sách vô cùng. Cậu
thường xuyên đi theo con cái của các nhà giàu tới tận cửa lớp học, nghe lén
người ta đọc sách. Khi Vũ Huấn 7 tuổi thì cha qua đời, gia đình lâm vào cảnh
khánh kiệt, Vũ Huấn phải theo mẹ đi ăn xin.
Vũ Huấn mặc dù còn nhỏ tuổi nhưng đối với mẹ vô cùng hiếu thảo. Mỗi khi
xin được lương khô ngon sạch, cậu đều không bao giờ ăn mà nhất quyết mang về
cho mẹ.
Bị đối xử tàn tệ chỉ vì không biết chữ
Năm 17 tuổi, Vũ Huấn tới nhà của một vị cử nhân họ Lý làm đầy tớ. Một lần
khi cho heo ăn vô ý làm thức ăn rơi vãi trên mặt đất, Vũ Huấn bị đánh đến mức
thương tích toàn thân.
Có năm, vào đêm giao thừa, ông chủ sai Vũ Huấn dán câu đối Tết, nhưng vì
không biết chữ nên Vũ Huấn dán lộn ngược.
Ông chủ cho rằng như vậy là điềm gở, thế là nhằm Vũ Huấn tay đấm chân đá,
mắng chửi ầm ỹ, không cho ăn cơm, phạt không cho ngủ, bắt cậu phải đứng một
mình giữa sân suốt đêm trong gió tuyết lạnh thấu xương.
Vũ Huấn làm công được ba năm, không hề nhận được một đồng tiền công nào.
Vì lúc ấy mẹ ông sinh bệnh, ông tới hỏi chủ muốn lĩnh tiền công. Không ngờ, Lý
cử nhân đưa ra một cuốn sổ kế toán giả, khăng khăng nói là đã thanh toán tiền
công từ lâu rồi.
Vũ Huấn không biết chữ, tức giận đến ngẩn ngơ chết lặng, muốn khóc nhưng
không ra nước mắt, cố gắng tranh luận, nhưng ông lại bị vu oan là cố ý lừa đảo
để tống tiền, cuối cùng bị đánh dập đầu chảy máu, bị ném ra khỏi cửa.
Sau khi bị lừa, Vũ Huấn vào một ngôi miếu nhỏ trong thôn ngủ mê man ba
ngày liền. Thức dậy, ông tỉnh táo suy nghĩ lại, hiểu ra rằng mình chịu bao
nhiêu lừa dối sỉ nhục đều là vì không biết chữ. Mà những người nghèo khổ như
ông trong xã hội có rất nhiều, nếu không được học hành thì sẽ vĩnh viễn không
có lối thoát. Thế là ông nảy sinh ý muốn xây dựng trường nghĩa học (trường học
tình nghĩa).
Công phu khổ hạnh cả cuộc đời, hoàn thành nguyện lớn
Khi đã xác định mục tiêu, Vũ Huấn dùng công phu khổ hạnh cả đời mình để
thực hiện ý nguyện này. Thân phận cực nghèo mà lại muốn lập trường nghĩa học,
đây là chuyện từ cổ chí kim chưa từng có ai làm. Một người ăn mày, không màng
danh, không vì lợi, nuôi chí lớn, từ đó về sau bắt đầu một hành trình phi
thường.
Năm ấy là năm 1859, Vũ Huấn 21 tuổi, bắt đầu đi ăn xin tích lũy tiền của.
Tay cầm một cái muôi bằng đồng, trên vai vác túi, mặc quần áo rách nát, vừa đi
vừa hát. Ông đi ăn xin ở khắp nơi; khắp cả các vùng Sơn Đông, Hà Bắc, Hà Nam,
Giang Tô rộng lớn đều đã từng in dấu chân ông.
Để xoay sở tiền, Vũ Huấn còn cạo đầu, chỉ để lại mỗi bên thái dương một
lọn tóc hình trái đào, mặc trang phục kỳ dị như một anh hề để được người ta bố
thí. Số tiền có được nhờ bán bím tóc đã trở thành món tiền đầu tiên mà ông dành
dụm được để xây trường nghĩa học.
Mọi người xung quanh thấy ông không có nhà cửa, cũng không có nghề nghiệp
ổn định, lưu lạc tứ phương nhưng lúc nào cũng nói muốn xây trường nghĩa học,
đều cười nhạo bảo là ông bị “bệnh nghĩa học”.
Ông không hề động tâm, ca hát đáp lại: “Bệnh nghĩa học, không nóng tính,
nhìn thấy người, đều kính lễ, thưởng cho tiền, nuôi mạng này, xây trường nghĩa
học vạn năm chẳng thay lòng”.
Vũ Huấn làm việc luôn tay luôn chân từ sáng đến tối, không khi nào nghỉ
ngơi, toàn làm những việc người khác không chịu làm, không thèm làm hoặc không
làm nổi. Việc đẩy cối xay lúa thường là để gia súc làm, ông cũng sẵn lòng làm.
Xay lúa phải làm từ lúc mặt trời lặn, ông mồ hôi đầm đìa mà làm không biết mệt.
Mỗi khi đến kỳ nhà nông bận bịu, ông thường thay người ta đi gặt lúa lấy
công. Vào lúc sáng sớm ông còn đi dọn dẹp nhà vệ sinh cho người ta, rút hầm cầu
đem phơi nắng làm phân bón. Có khi ông cũng giúp người ta gánh nước tưới cây
trong vườn, gánh lương thực, gánh những thứ cồng kềnh nặng nề, tùy theo đường
đi xa hay gần và gánh nặng bao nhiêu mà tính thù lao, tiền thu được cũng khá
nhiều.
Năm 29 tuổi, Vũ Huấn dùng tiền của nhiều năm dành dụm được mua rẻ 45 mẫu
đất trũng bị nhiễm phèn, hát rằng:
“Chỉ cần tôi mở được trường nghĩa học, mua đất không sợ mua đất cát đất
phèn,
Năm 38 tuổi, Sơn Đông bị hạn hán nặng, rất nhiều người chết đói. Vũ Huấn
dùng tiền của mình mua 40 gánh cao lương cứu trợ trăm họ.
Anh trai Vũ Huấn không có việc làm, thường tới mượn tiền ông, người nhà và
bạn bè cũng nhao nhao đòi được giúp đỡ. Vũ Huấn nghiêm mặt nói: “Không kể họ
hàng, không kể bạn bè, tôi còn phải xây thêm mấy trường nữa”.
Kiến tha lâu đầy tổ, trải qua nhiều năm vất vả, cuối cùng Vũ Huấn đã tích
trữ được khá nhiều tiền.
Năm 1886, Vũ Huấn 49 tuổi, đã mua được 230 mẫu ruộng, tích lũy được hơn
3800 xâu tiền, quyết định sáng lập trường nghĩa học. Năm sau, một số địa chủ
tiến bộ vì ngưỡng mộ lòng trượng nghĩa của Vũ Huấn đã cùng nhau hiến tặng đất
đai để xây trường.
Năm 1888, Vũ Huấn dùng hơn 4000 xâu tiền, thành lập trường nghĩa học đầu
tiên ngoài cửa đông thị trấn Liễu Lâm, gọi là “Sùng Hiền nghĩa học” (nghĩa là
“Trường nghĩa học quý trọng người hiền tài”). Vũ Huấn đã dùng 30 năm để thực
hiện lý tưởng của mình.
Trong 30 năm ấy, ông chịu đủ đắng cay gian khổ nhưng trước sau vẫn kiên
định, từng bước từng bước tiến đến mục tiêu.
Sau khi xây được trường học, Vũ Huấn tự mình quỳ gối mời các tiến sĩ, cử
nhân có học vấn về làm thầy, quỳ gối mời Dương Thụ Phương về làm hiệu trưởng,
quỳ gối mời các gia đình nghèo khó đưa con cháu đến trường học. Năm đó tuyển
được hơn 50 học sinh, phân thành 2 lớp, không thu học phí.
Tâm chân thành khiến lòng người cảm động
Vũ Huấn rất quan tâm đến tình hình học tập của học sinh, thường hay đến
trường quan sát. Đối với những thầy giáo dạy bảo học trò tận tình, ông dập đầu
quỳ gối cảm tạ; đối với những học trò ham chơi, không lo học hành, ông quỳ
xuống vừa khóc vừa khuyên: “Không cố gắng đọc sách thì không mặt mũi nào về nhà
gặp cha mẹ”.
Quan Tuần phủ Sơn Đông tên là Trương Diệu, nghe nói Vũ Huấn làm việc
nghĩa, bèn trịnh trọng mời ông đến gặp mặt. Vũ Huấn quần áo tả tơi đi đến phủ
Tế Nam. Khi gặp mặt, ông vừa nói chuyện một cách đĩnh đạc với Trương Tuần phủ,
vừa se chỉ không ngừng.
Sự thành thật và chất phác của ông khiến quan Tuần phủ rất cảm động, liền
hạ lệnh miễn thu thuế trường nghĩa học và miễn lao dịch, hơn nữa còn hiến tặng
200 lượng bạc, đồng thời tấu xin vua ban cho ông tấm biển “Lạc thiện hảo thí”
(nghĩa là “Thích làm việc thiện và hay bố thí”).
Triều đình nhà Thanh ban cho trường danh hiệu “Nghĩa học chính” (nghĩa là
“Trường nghĩa học chân chính”), ban thưởng cho ông bộ quan phục. Đó vốn là vinh
dự không gì sánh nổi, nhưng trước mặt quan khâm sai, Vũ Huấn không muốn quỳ
xuống tạ ơn, cũng không muốn mặc quan phục. Ông nói:
“Trường nghĩa học chân chính, không phải phong danh hiệu, quan phục cũng
không hữu dụng. Trong lòng tôi mãi mãi chỉ mong dựng được trường nghĩa học mà
thôi”.
Năm Quang Tự thứ mười sáu (1890), Vũ Huấn tài trợ hòa thượng chùa Liễu
Chứng 230 xâu tiền để mở trường học miễn phí thứ hai tại địa điểm mà nay là
thôn Dương Nhị, thị xã Lâm Thanh, Trung Quốc.
Năm 55 tuổi, Vũ Huấn đã thu thập được rất nhiều sách, sáng lập ra Hội đọc
sách, dành cho những người không có tiền mua sách được tự do mượn đọc. Cùng năm
ấy, quan Học bộ Thị lang tên là Dụ Đức đến Sơn Đông thị sát, Vũ Huấn chặn kiệu
xin quan góp quỹ. Quan Thị lang ưng thuận, quyên góp 200 lạng bạc.
Năm 1896, Vũ Huấn dùng 3000 xâu tiền của quan Ngự sử Lâm Thanh tên là Hạng
Biện hiến tặng để xây dựng trường nghĩa học thứ ba, gọi là “Ngự sử Hạng nghĩa
thục” (trường cũng được xây tại thị xã Lâm Thanh, tỉnh Sơn Đông, sau này được
đổi tên thành “Trường Tiểu học Thực nghiệm Vũ Huấn”).
Không lâu sau khi trường học miễn phí thứ ba được thành lập, Vũ Huấn mắc
bệnh nặng nhưng vẫn không chịu ở trong phòng, chỉ nằm dưới mái hiên trường học
mà tĩnh dưỡng. Nửa tháng sau, ngày 23 tháng 4 năm 1896, Vũ Huấn mỉm cười ra đi
trong tiếng đọc sách vang vang của học trò, hưởng thọ 58 tuổi.
Nghe theo di chúc, người ta mai táng ông ngay bên cạnh trường “Sùng Hiền
nghĩa học”, thị trấn Liễu Lâm.
Vũ Huấn (1838-1896) người thôn Vũ, thị trấn Liễu Lâm, huyện Quan, tỉnh Sơn
Đông, là một người ăn xin sống dưới đáy xã hội vào cuối triều đại nhà Thanh.
Nhờ đi ăn xin, trải qua hơn 30 năm nỗ lực bền bỉ, ông đã xây được ba ngôi
trường học miễn phí, mua được hơn ba trăm mẫu học điền (là ruộng công, lợi ích
thu được đều dùng cho giáo dục), tích lũy được hơn một vạn quan tiền để mở
trường học.
Đây là việc có một không hai trong lịch sử Trung Quốc cũng như lịch sử
giáo dục thế giới. Người đời sau ca tụng Vũ Huấn là “Thiên cổ nhất cái”, nghĩa
là người ăn mày đệ nhất từ nghìn xưa.
Thanh Ngọc