10 CÂU CHÂM NGÔN XỬ THẾ CỦA MẠNH TỬ, ĐỌC
XONG CUỘC ĐỜI THAY ĐỔI
Chỉ bằng 10 câu châm ngôn, nhưng đã thể hiện được trải nghiệm
sâu sắc và nhạy bén trong cách đối nhân xử thế tài tình. Bậc ‘Á Thánh’
Mạnh Tử đã để lại cho hậu thế những lời nhắn nhủ vô cùng ý nghĩa.
Mạnh Tử tên là Mạnh Kha, tự là Tử Dư, là một nhà tư tưởng và nhà giáo dục được người dân Á Đông tôn
kính. Ông đã kế thừa và phát huy tư tưởng Nho gia của Khổng Tử và được người
đời tôn sư là “Á thánh”.
Mạnh Tử rất giỏi hùng biện, ông đã giảng một cách thấu đáo và sinh động về
mệnh đề rộng lớn là “Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”. Đồng thời ông
cũng thể hiện được trải nghiệm sâu sắc và nhạy bén trong cách đối nhân xử thế
tài tình của mình.
Vương Mãnh, một tác gia đương đại của Trung Quốc, tuổi đã hơn 80. Sau khi
nghiên cứu cuốn “Mạnh Tử”, ông vô cùng tán dương trí huệ của bậc ‘Á Thánh’ này.
Trí huệ ấy tập trung trong 10 câu châm ngôn xử thế dưới đây của Mạnh Tử:
1. Lời nhắc nhở khi ra quyết định:
Con người thường phải chọn việc nào nên làm,
việc nào nên bỏ, mới có thể có thành danh dựng nghiệp.
Có một điều rất phổ biến là, chúng ta thường làm rất nhiều việc không cần
làm, không nên làm, những việc với tầm mắt hạn hẹp.
Thậm chí còn làm những việc tổn hại thiên lý, thất đức bất nhân, thì sao
có thể bước trên con đường chính đạo? Chí ít chúng ta cũng sẽ không còn thời
gian, tinh lực để làm những việc lớn hay gánh vác đại sự.
Những người tài năng thì rất giỏi bỏ bớt những việc không cần làm. Người
mà việc gì cũng làm rất chăm chỉ, không phân lớn nhỏ, thì không thể có thành
tích lớn lao.
2. Lời nhắc nhở về việc tự biết mình
Người này có chút tài mọn, nhưng xưa nay không
hề biết đại đạo, thì (chút tài mọn này) lại có thể hại chết bản thân họ.
Thà làm người đại trí huệ giả ngốc, chứ quyết không làm kẻ tài mọn ra vẻ
ta đây hiểu biết.
Người khôn vặt, có tài mọn, nếu thể hiện ra ngoài sẽ gây ấn tượng cho
người khác, từ đó mà được giao phó trọng trách. Như vậy giở trò khôn vặt sẽ làm
lỡ đại sự, còn thu hút sự chú ý của mọi người, dễ sinh chuyện thị phi.
Người này dễ bị người khác đố kỵ, oán hận mà sinh dã tâm… Chỉ bấy nhiêu
thôi cũng đủ để hại mình hại người.
3. Lời nhắc nhở về việc ứng biến
Nên làm quan thì làm quan, nên từ chức thì từ
chức, nên tiếp tục thì tiếp tục, nên lập tức rời đi thì hãy lập tức rời đi.
Về cuộc sống hiện thực, cách nói này của Mạnh Tử khá linh hoạt. Cùng là
Thánh nhân, có Bá Di làm được “Thanh cao như thánh nhân”, cũng có Y Doãn “Có
thể gánh vác công việc của Thánh nhân”, lại có Liễu Hạ Huệ làm được “sự hài hòa
của Thánh nhân”, và có Khổng Tử “thức thời như bậc Thánh nhân”.
Trong những thời thế khác nhau thì cần có cách ứng xử linh hoạt khác nhau.
Đây chính là hàm nghĩa của câu “Thức thời như bậc thánh nhân”.
4. Lời nhắc nhở về suy xét sâu xa
Người biết cung kính sẽ không nhục mạ mọi người
xung quanh. Người hiểu cách khắc chế bản thân sẽ không xâm phạm người bên cạnh.
Lão Tử giảng về Tam bảo: “Từ bi, cần kiệm, không đứng trước thiên
hạ”. Khổng Tử cũng giảng: Ôn hòa, lương thiện, cung kính, cần kiệm,
khiêm nhường. Mạnh Tử lại giảng Cung kính, cần kiệm.
Chữ “Kiệm” này không chỉ là không xa hoa, lãng phí về vật chất, mà là sự
khiêm nhường và biết kiềm chế bản thân về mặt tinh thần.
Tức là khi làm quan phải biết quý tiếc công sức, của cải của nhân dân,
hành sự một cách thận trọng, trọng tu dưỡng và biết suy xét sâu xa. Chữ “kiệm” còn
là không kiêu ngạo hay tự mãn.
Học cách kiềm chế bản thân, quay trở về với lễ nghĩa, dẫn dụ thiên hạ trở
về với lòng nhân.
5. Lời nhắc nhở về việc hướng nội hoàn thiện bản thân
Nếu hành vi chưa thể đạt được mục đích dự tính
ban đầu, thì ngược lại càng phải yêu cầu bản thân mình hoàn thiện hơn. Chỉ khi
mình làm thật chính thì thiên hạ mới thuộc về bạn.
Những người như thế này quả thực không hiếm gặp: Khi làm lãnh đạo, hay
theo đuổi học vấn, kết bạn, mua bán, đọc sách… mà gặp phải trắc trở thì sẽ vô
cùng phẫn nộ mà oán trời trách người.
Bản thân không thể lãnh đạo, lại còn oán trách lãnh đạo của mình tố chất
thật kém. Học vấn không vững vàng thì oán trách đồng nghiệp không biết nhìn
người. Người cô quả thì oán trách bạn bè bất nghĩa. Việc mua bán không được
toại nguyện thì oán trách thương gia. Đọc sách không thông thì oán trách tác
giả hay thầy cô.
Nhưng oán trách cũng chẳng thể giúp gì cho con người. Những lúc như vậy
tốt nhất chúng ta nên dũng cảm nhìn thẳng vào những thiếu sót của mình mà hoàn
thiện bản thân thì tốt hơn biết mấy.
6. Lời nhắc nhở về cái tâm thuở ban đầu
Những người cao thượng là người không mất đi sự
thuần khiết và chân thành thuở ấu thơ của mình.
Một trong những đặc điểm của con người là vì yêu mến sinh mệnh mà hoài
niệm, mà tô điểm cho sự đơn thuần và chân thành thuở nhỏ.
Tuy nhiên, người càng vĩ đại quả thực lại càng người giữ được sự đơn thuần
trong nhân cách của mình.
7. Lời nhắc nhở về việc nói năng
“Khi nói những điều bất thiện về người khác, nếu
điều này mang lại phiền phức cho bạn về sau, thì bạn nên đối đãi như thế nào
đây?”
Người hay than vãn thì người khác lại than phiền về họ. Người hay nói xấu
người khác thì người khác sẽ nói xấu họ. Người hay giúp đỡ người khác thì
thường được người khác giúp đỡ. Người yêu mến người khác thì người khác sẽ yêu
mến họ.
Nhưng vẫn luôn có người coi việc bới móc, ly gián, bôi nhọ, vu khống là
nghề của mình. Lại càng có những kẻ bất tài lại vô dụng, nhẫn tâm coi những
điều trên thành phương thức sống của mình. Nhưng “ở hiền gặp lành” có bao giờ
sai? Hại người trước hóa ra là gieo mầm họa cho mình về sau.
8. Lời nhắc nhở về lòng kiên trì
Một người kết thúc ở điểm lẽ ra không nên kết
thúc, giữa đường đứt gánh, vứt bỏ sự nỗ lực của bản thân thì dễ nản chí, đánh
trống bỏ dùi.
Khổng Tử và Mạnh Tử đều rất coi trọng làm người, làm việc phải có thủy có
chung, không nên bỏ dở giữa chừng như câu “Người đi trăm dặm, thì 90
dặm cũng chỉ là nửa đường”. Một việc mà bạn bỏ dở giữa chừng cũng đồng
nghĩa với việc có thể từ đó bạn sẽ không thể hoàn thành, không thể làm tốt nó.
Bạn tiếp đón một người không chu đáo thì cũng như vừa chạm mặt đã từ chối
đón tiếp người ta. Kết quả của việc tiếp đón không chu đáo cũng tương đương với
việc không tiếp đón.
Mà hậu quả có khi biến đổi khôn lường, khắc nghiệt còn hơn cả việc từ chối
tiếp đón người khác.
Như vậy chẳng phải là tuýp người tiến nhanh mà thoái cũng nhanh hay sao?
Những người như vậy không thể gánh vác đại sự, khó có thể làm nên công
trạng trong kiếp người.
9. Lời nhắc nhở về việc hủy hoại thanh danh
Đôi khi bạn sẽ được nghe những lời tán dương và
có được danh tiếng như dự liệu. Đôi khi bạn cũng sẽ gặp phải sự phỉ báng, công
kích của búa rìu dư luận.
Giữa hai sự việc thường tồn tại mối quan hệ song song, thậm chí có thể là
mối quan hệ nhân quả. Danh tiếng lẫy lừng cũng rất dễ đột nhiên chuyển hướng
thành những lời đàm tiếu của dư luận.
Trong lời này của Mạnh Tử còn đề xướng về nhân cách vững vàng của con
người: Đừng quá để ý những gì điều người khác nói về bạn.
Thấu hiểu một người là chuyện dễ dàng hay sao? Đặc biệt là những người nổi
tiếng, có tầm ảnh hưởng trong xã hội, khi đối mặt với những lời ca tụng quá sức
tưởng tượng hay phỉ báng hà khắc của người đời cũng cần phải chuẩn bị cho mình
một tâm lý vững vàng.
Đừng quá để ý những gì điều người khác nói về bạn. Thấu hiểu
một người là chuyện dễ dàng hay sao?
10. Lời nhắc nhở về tâm thái khiêm nhường
Mang tài sản của hai đại gia Hàn Ngụy (Hai gia
đình giàu có nước Tấn, cuối thời Xuân Thu) gộp cho một người, mà họ vẫn khiêm
nhường cẩn thận, vậy thì phẩm chất của người này đã mạnh hơn người bình thường
rất nhiều lần rồi.
Nghịch cảnh là khảo nghiệm, hoàn cảnh thuận lợi cũng là khảo nghiệm, kim
cương từ trên trời rơi xuống cũng là khảo nghiệm. Càng thăng quan phát tài, trở
thành người quan trọng, công danh càng hiển hách, tiếng tăm lẫy lừng năm châu
bốn bể lại càng khó có thể được bền lâu.
Đây là thách thức lớn nhất. Nguyên nhân do đâu? Công danh hiển hách dễ
khiến tầm nhìn con người trở nên hẹp hòi, lòng dạ kiêu ngạo. Kiêu ngạo thì dễ
gây thù kết oán với người khác. Yêu sinh ra phúc, ghét sinh ra họa, vậy chẳng
phải là tự rước vạ vào thân hay sao?
Vậy nên muốn được bình an, hạnh phúc bền lâu thì khiêm nhường là tố chất không
thể thiếu cho con người.
Nhã Văn
