Quy chuẩn xã hội và quy chuẩn thị trường

 

QUY CHUẨN XÃ HỘI VÀ QUY CHUẨN THỊ TRƯỜNG

 

Cuốn sách Phi Lý Trí - tác giả Dan Ariely là một cuốn sách mô tả những hành vi phi lý trí trong mỗi quyết định của con người. Theo ông, trong mỗi sự việc, con người hành động phi lý trí hơn chúng ta tưởng. Để lý giải động cơ này, ông đã giải thích các cơ chế trong cuốn sách Phi Lý Trí.

 

Ariely phân biệt giữa hai loại quy chuẩn chi phối hành vi của chúng ta, đó là quy chuẩn thị trường và quy chuẩn xã hội. "Quy chuẩn thị trường" dựa trên tiền bạc và lợi ích, trong khi "quy chuẩn xã hội" dựa trên tình cảm và sự tử tế.

 

Vấn đề nảy sinh khi chúng ta trộn lẫn hai quy chuẩn này. Khi chúng ta bắt đầu trả tiền cho những việc mà lẽ ra nên được thực hiện vì tình cảm (ví dụ, trả tiền cho bố mẹ giúp đỡ), "chúng ta sẽ bị mất đi một số mối quan hệ quý báu."

 

Tác giả đã chứng minh điều này bằng một thí nghiệm về việc di chuyển một chiếc ghế sofa. Khi ông yêu cầu một người bạn giúp đỡ, người bạn đó sẵn sàng làm. Nhưng khi ông đề nghị trả 5 đô la, người bạn đó từ chối.

Điều này cho thấy rằng việc đưa tiền bạc vào một mối quan hệ xã hội sẽ làm thay đổi bản chất của nó, biến nó từ một hành động tử tế thành một giao dịch kinh doanh.

 

Ariely cũng đề cập đến một ví dụ khác: một trung tâm giữ trẻ quyết định phạt những phụ huynh đến đón con muộn. Ban đầu, các phụ huynh cảm thấy tội lỗi khi đến muộn và cố gắng đúng giờ.

Nhưng khi khoản phạt được đưa ra, họ xem đó như một "mức giá" để được đến muộn và số lần đến muộn tăng lên. Tiền bạc đã làm mất đi ý nghĩa đạo đức của việc đến đúng giờ.

 

Điều này cho thấy rằng, một khi quy chuẩn thị trường được đưa vào, quy chuẩn xã hội sẽ biến mất, và rất khó để phục hồi lại.

 

Kết luận: Cuộc sống với ít các quy chuẩn thị trường hơn và nhiều quy chuẩn xã hội hơn sẽ thỏa mãn hơn, sáng tạo hơn, tràn đầy hơn và vui vẻ hơn. Cần suy xét thực tại ngày hôm nay về quy chuẩn thị trường đã chiếm lĩnh chúng ta như thế nào, để điều chỉnh và khiến xã hội trở nên tốt đẹp hơn.

Vì sao xã hội ngày nay ngày càng cực đoan?

 

VÌ SAO XÃ HỘI NGÀY NAY NGÀY CÀNG CỰC ĐOAN?

Người ta thường nghĩ xã hội hiện đại nguy hiểm vì có quá nhiều thông tin giả, quá nhiều ý kiến hỗn loạn, quá nhiều tranh cãi cực đoan. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, điều đáng sợ nhất chưa chắc là thông tin sai. Điều đáng sợ hơn là ngày càng nhiều người chỉ sống trong một thế giới nơi mọi thứ liên tục xác nhận rằng họ đúng.

Người xưa đã sớm nhìn thấu nguy cơ này, chỉ là họ không gọi nó bằng ngôn ngữ của khoa học hiện đại.

Có câu: “Ếch ngồi đáy giếng, thấy trời bằng vung.”

Một con ếch sống quá lâu dưới đáy giếng sẽ tưởng khoảng trời nhỏ bé trên đầu chính là toàn bộ thế giới. Cái đáng sợ không phải là nó ở dưới giếng, mà là nó không biết mình đang ở dưới giếng.

 

Con người thời nay cũng vậy. Điều nguy hiểm nhất không phải là thiếu hiểu biết, mà là sống trong giới hạn nhận thức của mình quá lâu đến mức tưởng rằng đó là toàn bộ chân lý.

Nho gia từng nói: “Tam nhân đồng hành, tất hữu ngã sư yên”, trong ba người cùng đi, ắt có người là thầy của ta.

 

Ý nghĩa sâu xa của câu này không chỉ là khiêm tốn học hỏi, mà còn là nhắc con người phải hiểu rằng chân lý không nằm gọn trong góc nhìn của một cá nhân. Người thật sự có trí tuệ là người luôn biết mình còn có thể sai.

 

Nhưng đáng tiếc thay, internet ngày nay lại đang đẩy con người đi theo hướng ngược lại.

Càng nhiều người cùng quan điểm tụ lại với nhau, họ càng củng cố niềm tin rằng mình là phe sáng suốt. Khi một ý kiến được hàng nghìn người đồng tình, nó tạo cho con người ảo giác rằng số đông đồng nghĩa với chân lý.

Nhưng lịch sử đã nhiều lần chứng minh: số đông chưa bao giờ là bảo chứng cho sự đúng đắn.

 

Tâm lý học gọi đây là hiệu ứng bầy đàn. Khi một người thấy rất nhiều người tin vào cùng một điều, não bộ tự động xem điều đó đáng tin hơn, bởi trong tiến hóa, đi cùng đám đông từng giúp con người tăng khả năng sống sót.

Nhưng trong thời đại thông tin, bản năng ấy có thể khiến cả tập thể lao theo những nhận thức sai lầm chỉ vì “ai cũng nghĩ vậy”.

 

Điều đáng lo là khi sống quá lâu trong môi trường như vậy, con người dần mất đi khả năng đối thoại. Họ không còn tranh luận để tìm hiểu, mà tranh luận để chiến thắng.

Không còn lắng nghe để mở rộng nhận thức, mà chỉ chờ người khác nói xong để phản bác. Hễ gặp ý kiến trái chiều là nổi giận, công kích, gắn nhãn, chụp mũ.

 

Người xưa gọi đó là “chấp niệm”, chấp vào cái thấy của mình, chấp vào cái đúng của mình, chấp đến mức không còn dung nạp được điều khác biệt. Một người mang chấp niệm nặng không phải vì họ hiểu quá nhiều, mà vì họ hiểu quá ít nhưng lại quá chắc rằng mình hiểu đủ.

Vậy làm sao để không trở thành người như thế?

 

Có lẽ câu trả lời vẫn nằm trong trí tuệ xưa và nay đều đồng thuận: Muốn sáng suốt, trước hết phải học cách nghi ngờ chính mình.

Người xưa tu thân bắt đầu từ “chính tâm”, sửa cái tâm cho ngay thẳng trước khi bàn chuyện sửa thiên hạ. Bởi người không thắng nổi thành kiến của bản thân thì không thể nhìn thế giới một cách khách quan.

 

Còn khoa học hiện đại cũng nói điều tương tự: Muốn tư duy tốt hơn, con người phải liên tục kiểm tra lại thiên kiến của mình, chủ động tiếp xúc với quan điểm trái chiều và rèn luyện khả năng suy nghĩ phản biện.

 

Vì thế, trong một thời đại mà ai cũng bị thuật toán dẫn dắt, người giữ được sự tỉnh táo sẽ không phải là người đọc nhiều nhất, xem nhiều nhất hay nói nhiều nhất.

Mà là người biết dừng lại trước khi tin, suy xét trước khi phán xét, lắng nghe trước khi phản bác, nghi ngờ bản thân trước khi khẳng định người khác sai.

 

Người thật sự có trí tuệ không phải là người luôn chứng minh mình đúng, mà là người luôn để chừa trong đầu một khoảng trống cho sự thật bước vào. Bởi thứ đáng sợ nhất không phải là vô tri, mà là vô tri nhưng tưởng mình đã hiểu tất cả.

 

Trong một thời đại mà ai cũng dễ bị nhốt vào chiếc giếng thuật toán của riêng mình, có lẽ tu dưỡng lớn nhất của một người chính là giữ cho mình đủ khiêm nhường để không bao giờ quên ngẩng đầu nhìn ra ngoài miệng giếng.

 

Tú Uyên 

Vốn xã hội như nền tảng đạo đức của phát triển

 

VỐN XÃ HỘI NHƯ NỀN TẢNG ĐẠO ĐỨC CỦA PHÁT TRIỂN

Điều đáng chú ý là trong các khủng hoảng (dịch bệnh, thiên tai), chính vốn xã hội - chứ không phải tài sản vật chất - trở thành lực chống đỡ đầu tiên: từ “ATM gạo”, “siêu thị 0 đồng”, đến các nhóm thiện nguyện tự phát. Điều này chứng minh rằng, vốn xã hội không chỉ là công cụ kinh tế, mà còn là “hạ tầng đạo đức” giữ xã hội khỏi đổ vỡ.

Habermas cho rằng, xã hội chỉ tồn tại bền vững nếu giữa người với người có khả năng đạt đến đồng thuận qua giao tiếp, chứ không chỉ bằng cưỡng chế hay lợi ích. Do đó, hiện đại hóa không có nghĩa là từ bỏ truyền thống, mà là nâng cấp các giá trị truyền thống (tương trợ, tín nghĩa) lên tầm lý tính và pháp lý.

Sự chuyển hóa của vốn xã hội trong bối cảnh hiện đại, xét kỹ hơn, không phải chỉ là thay đổi hình thức kết nối, mà còn là thay đổi cách con người hiểu về chính mình trong tương quan với người khác.

Trong xã hội truyền thống, cá nhân thường coi mình như một phần của gia đình, dòng họ, làng xã; còn trong xã hội hiện đại, cá nhân vừa được giải phóng, nhưng đồng thời cũng phải tự chịu trách nhiệm về lựa chọn, uy tín và các mối quan hệ xã hội. Điều này khiến vốn xã hội trở thành thước đo phẩm chất đạo đức - không phải áp đặt từ bên ngoài, mà được lựa chọn một cách tự nguyện dựa trên lý trí.

Nếu trước đây một người giúp đỡ họ hàng như nghĩa vụ, thì ngày nay sự giúp đỡ cần đi kèm với chuẩn mực minh bạch, chia sẻ lợi ích và tôn trọng cam kết.

Đây chính là bước chuyển từ đoàn kết cảm tính (solidarity of sentiment) sang đoàn kết lý tính (solidarity of responsibility). Nói cách khác, vốn xã hội hiện đại không chỉ dựa vào cảm tình, mà dựa vào niềm tin có cơ sở

Điều này dễ thấy trong thực tế: một hợp tác xã nông nghiệp không còn hoạt động theo kiểu “ai cũng như ai”, mà yêu cầu từng thành viên tuân thủ quy trình, kỹ thuật, chất lượng sản phẩm. Nếu một hộ làm sai chuẩn, ảnh hưởng đến thương hiệu chung, họ có thể bị loại khỏi hệ thống. Như vậy, vốn xã hội hiện đại không loại bỏ tự do cá nhân, nhưng đặt tự do đó trong khuôn khổ trách nhiệm với cộng đồng.

Một chiều cạnh khác của sự chuyển hóa vốn xã hội là sự trỗi dậy của tinh thần công dân (citizenship) thay cho tư duy “làng xã - họ tộc”. Người dân không còn chỉ tìm đến trưởng họ, trưởng làng để giải quyết tranh chấp, mà tin vào pháp luật, chính quyền, các tổ chức nghề nghiệp, bảo hiểm xã hội…

Điều này thể hiện quá trình chuyển dịch từ niềm tin cá nhân sang niềm tin hệ thống, đồng thời cho thấy vốn xã hội không biến mất, mà mở rộng sang không gian thể chế hóa.

Tuy nhiên, quá trình này cũng tạo ra một nghịch lý: khi con người càng dựa vào hệ thống pháp luật, sự tin cậy trực tiếp giữa người với người có thể giảm. Xã hội càng hiện đại, tình trạng cô lập nội tâm càng tăng - con người có thể kết nối kỹ thuật số với hàng nghìn người, nhưng lại khó tìm kiếm một mối quan hệ thực sự tin cậy.

Điều này đặt ra một câu hỏi triết học quan trọng: liệu vốn xã hội hiện đại có thể duy trì chiều sâu nhân văn nếu chỉ dựa trên hợp đồng và lợi ích?

Câu trả lời nằm ở chỗ, vốn xã hội chỉ thực sự bền vững nếu nó kết hợp được giữa đạo lý truyền thống và lý tính hiện đại; giữa tình nghĩa và pháp luật; giữa tự do cá nhân và trách nhiệm chung.

Khi đó, phát triển kinh tế không làm mất đi tính người, mà ngược lại, trở thành điều kiện để khẳng định phẩm giá và tính cộng đồng của con người.