Bản năng, bản ngã và siêu ngã

 

BẢN NĂNG, BẢN NGÃ VÀ SIÊU NGÃ

Trong học thuyết phân tâm nổi tiếng của Sigmund Freud về tính cách, ông cho rằng tính cách được cấu tạo từ 3 yếu tố: BẢN NĂNG, BẢN NGÃ, SIÊU NGÃ – kết hợp với nhau hình thành nên sự phức tạp trong tính cách con người.

Bản năng

Bản năng là thành tố duy nhất của tính cách xuất hiện từ lúc mới sinh ra, bản năng rất quan trọng trong những năm tháng đầu đời vì nó đảm bảo những nhu cầu của trẻ sơ sinh được đáp ứng.

Trẻ nhỏ thường bị thống trị hoàn toàn bởi bản năng nên sẽ không có gì phải bàn cãi khi những nhu cầu này phải được đáp ứng ngay.

Tuy nhiên, ngay lập tức đáp ứng những nhu cầu này không phải lúc nào cũng mang tính thực tế và có khi còn bất khả thi.

Nếu con người chúng ta bị thống trị hoàn toàn bởi nguyên lý thỏa mãn này thì bản thân ta có lẽ sẽ cứ giựt ngay thứ ta cần khỏi tay người khác để thỏa mãn cơn thèm khát của mình.

Dạng hành vi này có thể vừa mang tính phá hoại, vừa không được xã hội chấp nhận. Theo Freud, bản năng là nguồn năng lượng căn bản nhất trong cả cuộc đời.

Bản ngã.

Bản ngã là cấu phần của tính cách chịu trách nhiệm giúp ta xoay xở với đời sống thực.

Bản ngã vận hành dựa trên nguyên tắc hiện thức, tức cố gắng thỏa mãn ham muốn của bản năng một cách thực tế và được xã hội chấp nhận.

Trong nhiều trường hợp, thôi thúc của bản năng có thể được thỏa mãn qua một quá trình trì hoãn đáp ứng nhu cầu – nói chung, bản ngã rốt cuộc cũng sẽ cho phép hành vi bản năng xuất hiện nhưng chỉ vào lúc nào và tại nơi nào đó phù hợp.

Freud so sánh bản năng với một chú ngựa và bản ngã như người cưỡi ngựa. Con ngựa mang đến sức mạnh và sự di chuyển, tuy nhiên người cưỡi mới là là người đưa ra phương hướng và chỉ dẫn. Nếu không có người cưỡi, con ngựa sẽ có thể chỉ đi lang thang bất kỳ nơi nào nó muốn và làm bất cứ cái gì nó thích.

Người cưỡi đưa ra phương hướng và mệnh lệnh để dẫn dắt ngựa theo con đường mà người cưỡi muốn đi.

Siêu ngã.

Siêu ngã là một phần trong tính cách nắm giữ tất cả những tiêu chuẩn đạo đức và lý tưởng mà bạn tiếp nhận từ cả cha mẹ và xã hội – nó chính là cảm nhận của chúng ta về cái đúng cái sai trong cuộc sống.

Siêu ngã chỉ dẫn giúp ta đưa ra phán xét, siêu ngã bắt đầu xuất hiện từ khoảng độ tuổi lên 5.

Siêu ngã giúp hoàn thiện và giáo hóa hành vi. Nó dẹp bỏ tất cả những thôi thúc khó mà chấp nhận của bản năng và cố tranh đấu để khiến bản ngã hành xử theo những tiêu chuẩn lý tưởng hóa thay vì theo cách hành xử tuỳ tiện.

Sự tương tác giữa bản năng, bản ngã và siêu ngã.

Khi nói về bản năng, bản ngã và siêu ngã thì ta cần nhớ rằng bộ ba này không tồn tại độc lập riêng rẽ hay có ranh giới rõ ràng. Những bộ phận này của tính cách rất linh động và luôn tương tác với nhau từ đó gây ảnh hưởng lên toàn bộ tính cách và hành vi của chủ thể.

Một người có sức mạnh bản ngã tốt sẽ có thể xử lý hiệu quả những áp lực này, còn những người có sức mạnh bản ngã dư thừa sẽ hoặc hành xử rất cứng nhắc hoặc những người có sức mạnh bản ngã thiếu hụt sẽ hành xử quá nhu nhược.

Nếu bản ngã có thể điều tiết hợp lý giữa nhu cầu thực tế, bản năng và siêu ngã thì sẽ là một tính cách khỏe mạnh, thích ứng tốt xuất hiện.

Mặt khác, siêu ngã chiếm thế thượng phong quá mạnh sẽ làm tính cách của chủ thể trở nên quá đạo đức giáo điều và có thể lúc nào cũng ham chỉ trích. Chủ thể có thể khó mà chấp nhận bất kỳ ai hay bất kỳ điều gì mà anh ta coi là “tệ” hay “vô đạo đức”.

Thế nhưng, bản ngã thống trị quá mức cũng gây ra vấn đề. Người nào có bản ngã quá lớn có thể sống siêu thực tế, đầy quy tắc và quá ‘đúng cách đúng kiểu’ đến mức không thể có hành vi nào tự phát hoặc không nằm trong dự tính.

Người này có thể quá cứng nhắc và rập khuôn, không chấp nhận được sự thay đổi và thiếu cảm nhận nội tại về cái đúng cái sai.

Kết luận.

Theo góc nhìn của Freud thì một tính cách khỏe mạnh sẽ có được từ sự cân bằng trong quá trình tương tác của bản năng, bản ngã và siêu ngã.

Con người và bIểu tượng – những giấc mơ hé lộ tiềm thức loài người

 

CON NGƯỜI VÀ BIỂU TƯỢNG – NHỮNG GIẤC MƠ HÉ LỘ TIỀM THỨC LOÀI NGƯỜI

"Con người và biểu tượng" là tác phẩm đầu tiên và duy nhất trong đó Carl Jung giải thích cho độc giả phổ thông đóng góp lớn nhất của ông cho biết về tâm trí con người: lý thuyết về tầm quan trọng của ý nghĩa biểu tượng - đặc biệt khi chúng được hé lộ trong những giấc mơ.

Carl Jung là nhà tâm lý học hàng đầu người Thụy Sỹ, một trong số những "người khổng lồ" đã làm thay đổi tư duy của tâm lý học hiện đại. Jung đặc biệt quan tâm đến việc phân tích, diễn giải giấc mơ, các biểu tượng xuất hiện trong đó. Theo ông, giấc mơ là con đường dẫn vào vô thức, thông qua những giấc mơ, con người hé lộ những ham muốn ẩn giấu, những mong muốn, khát vọng.

 

Khi viết “Con người và Biểu tượng” Jung và cộng sự cho rằng đời sống hiện tại của chúng ta bị chi phối bởi nữ thần Lý trí. Chính bởi vậy mà ta phải duyệt xét lại tầm quan trọng của các giấc mơ - những phóng tưởng mỏng manh, hay lẩn tránh, khó tin cậy, mơ hồ, và không chắc chắn.

 

Jung cho rằng trong mỗi người nam đều có một linh âm và ngược lại trong mỗi người nữ đều có một linh dương ẩn trong bản thể. Những linh âm, linh dương này tuy ngầm ẩn nhưng có sức quyết định rất mạnh, có thể chi phối những vấn đề về giới tính.

 

Điều trên chứng minh tính chất lưỡng tính của con người, trong nữ có nam, trong nam có nữ, chứng minh được rất nhiều hiện tượng liên quan như đồng tính.

Linh âm có tính chất chi phối rất nhiều về việc tạo ra lựa chọn, đặc biệt là những lựa chọn về ý trung nhân.

 

Với người nam, linh âm giúp họ có thể tìm ra người phụ nữ phù hợp. Dù điều này chưa được kiểm nghiệm hoàn toàn, nhưng lý thuyết cho thấy sự tham gia to lớn của vô thức vào quá trình quyết định của con người.

 

Đối với các nhà thơ, cái linh âm thể hiện rất rõ, như các nhà thơ đều có "nàng thơ" của mình, như Nguyễn Bính với "chị Trúc", nhà thơ Phùng Khánh với ni cô Chí Hải, nhà thơ Bùi Giáng với tài nữ Kim Cương...

 

Khác với quan niệm của Freud rằng vô thức đơn thuần là một chỗ chứa đựng những dục vọng bị đè nén, Jung cho rằng vô thức là người hướng dẫn, người bạn, và người cố vấn tuyệt vời của ý thức. Ngôn ngữ và “con người” của cõi vô thức là những biểu tượng, và phương tiện thông đạt là những giấc mơ.

 

Chức năng chung của các giấc mơ là tìm cách phục hồi sự cân bằng tâm thần của chúng ta. Giấc mơ đền bù cho những khiếm khuyết trong nhân cách đồng thời cảnh báo về những hiểm họa trong dòng đời hiện tại của cá nhân.

 

Giấc mơ là sự biểu hiện riêng tư của từng cá nhân, và ta chỉ có thể phân tích, giải mã giấc mơ của một người khi đã tìm hiểu cặn kẽ bối cảnh xuất thân, trưởng thành, môi trường sống, tính cách và những mối quan hệ của người ấy.

 

Sự minh giải các giấc mơ và các biểu tượng đòi hỏi trí tuệ. Không thể biến sự minh giải ấy thành một hệ thống máy móc và sau đó nhồi nhét nó vào những bộ óc thiếu tưởng tượng. Nó đòi hỏi cả kiến thức ngày càng nhiều về cá tính của người nằm mơ lẫn sự tự nhận thức ngày càng cao từ phía người minh giải.

 

Theo Jung, con người chỉ trở nên toàn vẹn, bình thản và hạnh phúc khi ý thức và vô thức đã biết cách sống hoà hợp và bổ trợ cho nhau. Cho đến nay, những quan điểm này của Jung và các cộng sự chưa bao giờ cũ.

 

Nguyễn Linh

 

Rất nhiều người lầm tưởng hy sinh cũng đồng nghĩa với tình yêu?

RẤT NHIỀU NGƯỜI LẦM TƯỞNG HY SINH CŨNG ĐỒNG NGHĨA VỚI TÌNH YÊU?

 

Đối với rất nhiều người mà nói, “hy sinh” cũng đồng nghĩa với “tình yêu”, thật ra họ đều đã lầm! Hy sinh không có giới hạn sẽ chỉ khiến cho hai người mỗi lúc một rời xa.

Rất nhiều người cho rằng, biểu hiện khi yêu một người chính là đối tốt với họ vô điều kiện. Tuy vậy, trong một giai đoạn tình cảm, nếu bạn cứ tùy hứng đối tốt với một nửa kia bằng cách thức của tự mình, kỳ thực sẽ có những lúc nó trở thành một loại gánh nặng.

 

Trong các mối quan hệ tốt đẹp hãy nên để cho hai bên một chút không gian để thở, một chút tự do riêng, thử đi tìm hiểu điều đối phương cần là gì, chứ không phải một lòng cho đi, sau đó mới than trách sao đối phương không biết cảm ân.

 

Yêu thương một người, vốn không phải là mang cho người ta những điều mà bạn tự cho rằng như vậy là tốt nhất.

Rất nhiều lúc, bạn cho rằng mình đã tận tâm tận lực, hết mực chăm lo, hết mực bao dung đối với tình yêu, đã làm tất cả mọi điều mà bạn cho là cần phải làm cho đối phương. Nhưng đó chẳng qua chỉ là tưởng tượng của bạn đối với tình yêu và trạng thái lý tưởng mà cá nhân bạn cho là tình yêu mà thôi.

 

Thậm chí có thể nói đó là một loại cảm giác hài lòng với sự hy sinh và thực hiện trách nhiệm của mình, để bản thân cảm thấy rằng mình đã làm được rất tốt, rất xứng với chức trách. Nhưng bạn có bao giờ nghĩ đến điều một nửa kia của bạn cần là gì đây?

 

Trong tình cảm và hôn nhân, mỗi một giai đoạn đều sẽ vấp phải sóng gió hoàn toàn mới. Hơn nữa khi hai người sống chung với nhau, điều thật sự cần chính là cảm thông cho nhau, dành cho nhau không gian thích hợp và một trái tim hiểu rõ đối phương.

 

Nếu như có thể chừa lại cho nhau một khoảng không gian và tự do riêng, thế thì thật ra bạn cũng có thể sống được nhẹ nhàng và hạnh phúc. Hãy cho bản thân thời gian để thở, đừng cố gắng vắt kiệt bản thân, rồi lại oán trách nửa kia chưa từng biết nghĩ cho bạn, và lúc đó chính bạn cũng không còn đủ dưỡng chất để nuôi dưỡng tình yêu của hai người nữa.

 

Thuận An

 

 

NGƯỜI VIỆT TỌC MẠCH VÌ BẢN CHẤT LÀNG XÃ CÒN RƠI RỚT

Bàn về tính cộng đồng của người Việt trong xã hội hiện đại, GS.TS Ngô Đức Thịnh* cho biết, xã hội hiện đại ở nước ta, hoàn cảnh sống thay đổi nhưng bản chất của cộng đồng người Việt vẫn là cộng đồng làng xã vẫn còn rơi rớt. 

Tính cộng đồng đã từng tạo nên sức mạnh cho dân tộc, xã hội nông thôn, nhưng ngày nay tính cộng đồng đó thể hiện có mặt trái của nó. Chính tư tưởng bình quân “con gà tức nhau tiếng gáy” là sản phẩm của tư tưởng cộng đồng kiểu thôn xã này và nó là căn nguyên nảy sinh nhiều vấn đề không hay trong xã hội hiện đại, đó là sự tọc mạch, chĩa mũi, kèn cựa nhau.

Cộng đồng người Việt hiện đại bản chất vẫn là cộng đồng làng, rất bền chắc và cũng rất dễ vỡ. Khi có sức ép thì gắn kết với nhau nhưng khi môi trường thay đổi thì dễ mỗi người một mánh. Xã hội cộng đồng đẻ ra tư tưởng bình quân, sợ người khác hơn mình, do vậy mà kèn cựa, tọc mạch nhau.

“Vì chưa kịp thích nghi với hoàn cảnh mới, môi trường mới nên dù ở đô thị nhưng “tính cộng đồng nông thôn” vẫn còn đầy rẫy. Để ý nhau từng tí một, thấy người ta kém mình thì thương, bằng mình cũng được nhưng hơn mình thì chắc chắn không được.

Cùng với đó là tâm lý đám đông, thấy một người làm là cả đám cùng làm, có sai thì cũng cả đám cùng sai chứ không phải chỉ mình. Đó là sự chậm trễ của tâm lý lối sống. Phải trải qua nhiều thế hệ mới có thể thay đổi”,

Với ý kiến cho rằng, sự lộn xộn, lố bịch này là do sự phát triển chưa tương xứng giữa kinh tế và văn hóa (chú trọng đổi mới kinh tế mà quên đổi mới văn hóa), GS Thịnh cho rằng điều này cũng không hoàn toàn đúng như vậy. Bởi văn hóa bao giờ cũng có “độ chậm” hơn kinh tế, văn hóa bao giờ cũng còn lại những tàn dư của giai đoạn trước.

Hiếu kỳ là một nhu cầu, nhưng từ đó mà tọc mạch, soi mói là một thói xấu

Ở đô thị hiện đại, đời sống vật chất đầy đủ khiến con người ta trở nên nhàm chán. Chính vì vậy sự hiếu kỳ, tò mò, soi mói nhau là “con bệnh” dễ tìm được nơi “trú chân” ở xã hội đô thị. Giới truyền thông ở nhiều nước có xu hướng đi sâu vào khai thác đời tư, chuyện lạ để phục vụ “thị hiếu” không được lành mạnh này của độc giả thích sự giật gân, mới lạ của đời tư của mọi người, nhất là người nổi tiếng.

Theo GS Thịnh, chúng ta đang ở thời kỳ quá độ, cái truyền thống đã và đang bị phá vỡ, cái hiện đại thì chưa hình thành. Sự lộn xộn này là tất yếu của giai đoạn lịch sử. Vì vậy chúng ta phải chấp nhận, không nên nôn nóng.
“Không ai bước lên văn minh bằng tấm thảm. Nhiều khi con người ta phải trả giá mới có được nó. Điều quan trọng là làm thế nào để không phải trả một cái giá quá đắt”.

* Nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, hiện là Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hoá tín ngưỡng Việt Nam.