Phong tục dựng cây nêu ngày Tết

 

PHONG TỤC DỰNG CÂY NÊU NGÀY TẾT

Mỗi độ Tết đến, khi trước sân ai đó còn dựng lên một cây tre cao, trên ngọn treo lủng lẳng vài vật lạ, nhiều người trẻ chỉ biết đó là “cây nêu” mà chẳng mấy ai hiểu vì sao người xưa lại dựng nó. Nhưng đằng sau hình ảnh mộc mạc ấy là cả một câu chuyện dài, gắn với ước mong được sống yên ổn của con người từ thuở rất xa.

 

Ngày xưa, khi con người còn yếu ớt, ma quỷ thì lộng hành, đất đai ruộng vườn đều bị quỷ chiếm giữ. Người muốn trồng trọt buộc phải thuê lại chính mảnh đất của mình, rồi phải nộp phần lớn hoa màu cho quỷ. Chúng đặt điều kiện: quỷ lấy phần ngọn, con người chỉ được phần thân và gốc. Thời đó, lương thực chủ yếu là lúa, mà hạt lúa lại nằm trên bông ở ngọn, nên dân tình gần như chẳng còn gì để ăn.

 

Thấy con người khốn khổ, một vị tiên ông hiện ra trong hình dáng một ông lão bình thường. Ông chỉ cho dân cách trồng khoai mì, vì củ nằm dưới đất, quỷ lấy ngọn cũng chẳng ích gì. Đến khi phát hiện bị lừa, quỷ đổi luật: “Ăn gốc, cho ngọn”. Tiên ông lại bảo dân trồng lúa, vì lúa ăn phần ngọn. Quỷ tức tối, mùa sau tuyên bố ăn cả gốc lẫn ngọn. Lúc ấy, tiên ông đưa cho dân giống bắp – loại cây mà trái mọc ở thân, còn gốc lẫn ngọn đều vô dụng.

 

Bị qua mặt hết lần này đến lần khác, quỷ nổi giận, đuổi con người khỏi ruộng đất, không cho trồng trọt gì nữa. Trước tình thế ấy, tiên ông cùng dân xin quỷ cho một khoảnh đất nhỏ, chỉ bằng cái bóng của chiếc áo treo trên ngọn tre. Thấy cái bóng bé tí, quỷ tưởng không đáng kể nên đồng ý. Nhưng khi áo được treo lên cao, tiên ông làm phép cho áo lớn dần, bóng cũng rộng dần, lan ra khắp mặt đất. Quỷ bị đẩy lùi, phải chạy ra tận biển.

 

Chưa chịu thua, quỷ lại kéo nhau lên bờ hòng chiếm lại đất. Tiên ông dạy dân dùng những thứ ma quỷ sợ như máu chó, lá dứa, gai nhọn… để chống lại. Quỷ thất bại, đành rút về biển Đông. Trước khi đi, chúng xin mỗi năm được trở lại đất liền vài ngày đầu năm để thăm mồ mả tổ tiên. Tiên ông thương tình, đồng ý nhưng buộc chúng phải giữ lời, không được quấy nhiễu người trần.

Từ đó, mỗi dịp Tết đến, người ta dựng một cây nêu trước cửa nhà. Trên ngọn treo chuông gió, lá dứa, túi nhỏ… để khi gió thổi phát ra âm thanh, như lời nhắc nhở quỷ dữ rằng đây là chốn có người ở, không được xâm phạm. Và thế là sự tích cây nêu ra đời, được kể lại từ đời này sang đời khác.

 

 

Cây nêu ngày Tết treo những gì?

Tùy từng vùng miền, cây nêu được trang trí khác nhau. Có nơi treo trầu cau, có nơi treo miếng kim loại, chuông nhỏ để khi gió thổi kêu leng keng. Âm thanh ấy vừa như lời cảnh báo cho ma quỷ, vừa tạo nên không khí rất riêng của Tết xưa – một thứ âm thanh mà ngày nay hiếm khi còn nghe thấy.

 

Theo sử sách, đến thời vua Minh Mệnh, việc dựng cây nêu đã trở thành nghi lễ trong cung đình. Nhà vua cho rằng cây nêu là biểu tượng của năm mới, nên quy định rõ lễ dựng nêu phải có hương, trầu rượu, bánh chưng, hoa quả. Điều đó cho thấy phong tục này không chỉ tồn tại trong dân gian mà còn được xem trọng trong đời sống tinh thần của cả triều đình.

 

Trên cây nêu xưa thường treo lọng tàn, cá chép năm màu tượng trưng cho ngũ hành: vàng ở giữa, đen phương Bắc, trắng phương Nam, xanh phương Đông, đỏ phương Tây. Những màu sắc ấy không chỉ để làm đẹp mà còn mang ý nghĩa cầu mong sự hài hòa của trời đất, mưa thuận gió hòa trong năm mới.

 

Cây nêu được dựng và hạ khi nào?

Người Kinh thường dựng cây nêu từ ngày 23 tháng Chạp, khi Táo quân về trời. Người Mường dựng nêu ngày 28, người H’Mông dựng trong lễ cầu phúc đầu năm. Ngày dựng gọi là Thượng nêu, ngày hạ nêu thường là mùng 7, gọi là Hạ nêu. Cây nêu thường là tre già, cao, thẳng, trên ngọn để lại chùm lá xanh. Thân tre có thể treo câu đối, đèn lồng, phong linh. Dưới gốc rắc vôi trắng thành vòng tròn như một ranh giới bảo vệ.

 

Nhìn vào câu chuyện này, người ta dễ nhận ra cây nêu không chỉ là một vật trang trí ngày Tết. Nó tượng trưng cho cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác, cho ước vọng được bảo vệ cuộc sống yên lành của con người.

Theo quan niệm dân gian, Tết là lúc các vị thần phải về trời, trần gian vắng bóng thần linh nên ma quỷ dễ lộng hành. Vì thế, cây nêu trở thành một “dấu hiệu” cho thấy nơi này đã có ranh giới, có sự trông coi, có niềm tin vào sự che chở của trời đất.

 

Ngày nay, ở nhiều nơi, cây nêu đã dần vắng bóng. Người ta thay bằng hoa mai, hoa đào, cây cảnh. Nhưng ở một số làng quê, mỗi dịp Tết vẫn còn thấy dáng tre cao vút trước sân, như một ký ức đứng lặng giữa đời sống hiện đại.

 

Tiểu Hoa 

 

Cái triết lý của hạt dưa đỏ

 

CÁI TRIẾT LÝ CỦA HẠT DƯA ĐỎ

Tối mồng ba tết, tôi như một người rất nhàn rỗi, đun nước pha trà, thắp bạch lạp và ngồi cắn hạt dưa một mình. Steve không chịu cắn hạt dưa, nói cho đúng là không biết cắn hạt dưa. Steve cũng không thể ăn mứt gừng; chú ta có nếm một tí và nhăn mặt kêu cay quá. Cậu chỉ uống được trà và nhắm nháp ít trái tắc.

Steve hỏi tôi ăn cái thứ hạt dưa ấy thì có ích lợi gì. Tôi nói: có nhiều cái lợi lắm chứ. Ở đây tuy người ta ăn rất nhiều trong các cuộc lễ, lễ giáng sinh, lễ tạ ơn vân vân… nhưng người ta không nói đến tiếng ăn.

Còn bên xứ chúng tôi người ta nói thẳng thắn là ăn. Ăn Tết, ăn lễ sinh nhật, ăn cưới, ăn hỏi, ăn khảm tháng, ăn ngũ tuần, ăn lục tuần, ăn thượng thọ, ăn giỗ, vân vân…

Mà Tết thì kéo dài những ba ngày; trong ba ngày liền phải ăn luôn miệng. Đi đâu, gặp ai mời, cũng ăn, cũng phải ăn. Mà thức ăn cũng mau no, chỉ có hạt dưa là ăn mãi không no. Như vậy cái lợi thứ nhất là ăn mãi mà không sợ phải no.

Cái lợi thứ hai là ăn hoài mà không sợ hại cho sức khỏe. Ăn cái gì nhiều cũng có thể đau bụng, đau gan, trúng thực nhưng mà ăn hột dưa thì không sao; vì tuy cái miệng ăn hoài mà cái dạ dày không bao giờ đầy.

Cái lợi thứ ba là đỡ phải nói chuyện nhất là khi ta không biết chuyện gì mà nói. Dù sao thì cái miệng của tôi cũng đang làm việc mà: Tôi ít nói vì cái miệng tôi đang ăn hạt dưa, chứ không phải là tôi không biết nói chuyện.

Cái lợi thứ tư là tránh được cái hại đa ngôn đa quá. Hạt dưa dạy người ta ít nói, dạy người ta im lặng để suy nghĩ về những điều mình muốn nói, dạy người ta biết nghe những người khác. Từ đứa trẻ năm tuổi cho đến ông già tám mươi ai cũng có thể dạy cho ta được nhiều điều bằng các câu chuyện của họ – người ta thường là thế.

Hạt dưa khiến cho ta chín chắn hơn, và giúp ta tránh được những câu nói vô ích, lầm lỡ, nhất là câu tuyên bố bừa bãi không dựa trên căn bản suy tư và nhận xét nào cả.

Trong trường hợp này, biết thì thưa thốt, không biết thì “cắn hạt dưa” mà nghe. Khỏi phải dựa cột. Steve cười ngất khi nghe tôi nói như vậy và bảo rằng tôi có thể viết những ý đó thành bài nói về cái triết học của hạt dưa đỏ.

(Trích: Nẻo về của ý – Thầy Làng Mai)

Chào xuân quý mão

CHÀO XUÂN QUÝ MÃO

 

Giao thừa, mùng một chào xuân
Chờ khi rạng sáng gieo vần câu thơ
Đầu năm giao cảm ngọt lời 

Đất trời hòa nhịp, người khơi rộng lòng.

 

Anh Đào, hoa Cúc, hoa Mai…
Vươn mình duyên dáng, đắm say nhân tình
Đó đây sum họp gia đình
Trẻ thơ rạng rỡ, ân tình đoàn viên