KHI MÁY CÓ THỂ NGHĨ THAY TA, TỈNH THỨC LÀ GÌ?

 

Khi AI ngày càng thông minh, câu hỏi vì thế không chỉ là máy sẽ làm được gì. Cũng cần hỏi: con người sẽ sử dụng sự tiện lợi ấy để trưởng thành hơn, hay để tránh những phần khó khăn của quá trình trưởng thành?

Ngày càng có nhiều việc con người bắt đầu bằng cách hỏi máy thay vì tự mình suy nghĩ.

 

Một email chưa biết viết thế nào - hỏi AI. Một bài viết chưa biết bắt đầu từ đâu - hỏi AI. Một vấn đề công việc, một chuyến đi, thậm chí một chuyện riêng tư cũng có thể được đưa vào cuộc trò chuyện với máy để tìm lời giải đáp.

Chỉ vài giây sau, một câu trả lời xuất hiện, rõ ràng và mạch lạc hơn điều ta có thể nói với chính

mình khi đang rối.

 

Sự tiện lợi ấy khó cưỡng lại. Và quả thật, những việc máy có thể hỗ trợ nhanh hơn, hiệu quả hơn thì không nhất thiết con người phải tự làm tất cả. Điều đáng suy nghĩ nằm ở một chỗ khác: khi máy bắt đầu tham gia vào quá trình suy nghĩ, ta đang giao cho nó một công việc hay giao đi một phần năng lực của chính mình?

 

Khi công cụ bước vào quá trình suy nghĩ

Con người từ lâu đã dùng máy móc để giảm bớt công việc. Máy tính làm những phép tính phức tạp, GPS giúp tìm đường, máy móc thay thế nhiều thao tác nặng nhọc.

AI đi xa hơn. Nó có thể gợi ý ý tưởng, viết văn bản, lập kế hoạch, phân tích một vấn đề, thậm chí đưa ra lời khuyên.

 

Điều đó không đáng sợ, tự thân có những việc chỉ là thao tác, máy làm tốt hơn thì nên để máy làm. Nhưng cũng có những năng lực chỉ hình thành khi con người tự mình trải qua một quá trình: viết rồi sửa, suy nghĩ rồi nhận ra mình sai, lựa chọn rồi đối diện với kết quả.

 

Một người viết nhiều dần hình thành cách diễn đạt của riêng mình. Người thường tự giải quyết vấn đề học cách chịu đựng sự chưa biết và tìm đường trong những tình huống không có đáp án rõ ràng. Người tự lựa chọn rồi sống với lựa chọn ấy dần hiểu mình coi trọng điều gì.

Nếu mỗi lần gặp khó khăn ta đều lập tức tìm một câu trả lời có sẵn, thứ mất đi có thể không phải là đáp án, mà là cơ hội được tự mình hình thành khả năng phán đoán.

 

Trong đời sống, con người không chỉ bị chi phối bởi những gì mình biết. Cách mình phản ứng còn chịu ảnh hưởng bởi những gì mình đang mong muốn, sợ hãi và bám chấp. Chính vì thế, một câu trả lời đúng chưa chắc đã dẫn đến một hành động đúng.

 

Khi cái biết chưa trở thành cái thấy

AI có thể xử lý lượng thông tin khổng lồ, nhưng thông tin không tự biến thành trí tuệ.

Một lời khuyên hợp lý với người này có thể không phù hợp với người khác. Một thông tin đúng có thể được sử dụng trong một hoàn cảnh sai. Điều quyết định không chỉ là biết điều gì, mà còn là thấy điều gì đang xảy ra và mình đang đứng ở đâu trong đó.

 

Đây là một vấn đề rất gần với cách Phật giáo nhìn về con người.

Một người có thể hiểu vô thường nhưng vẫn khổ đau khi mất đi thứ mình yêu quý. Có thể nói nhiều về lòng từ bi nhưng khi bị xúc phạm vẫn lập tức nổi giận. Cái biết nằm ở một tầng; khả năng thấy rõ tâm mình ngay trong lúc nó đang vận hành lại là một chuyện khác.

 

Khi cơn giận khởi lên, nếu không nhận biết, ta dễ đồng nhất mình với cơn giận và tìm ngay một lời đáp trả. Nhưng nếu nhận ra “đang có giận”, giữa cảm xúc và hành động đã xuất hiện một khoảng để nhìn lại.

Đó là ý nghĩa thiết thực của “niệm” trong đời sống: không để những gì vừa khởi lên lập tức trở thành lời nói và hành động.

 

Điều ta tìm ở AI đôi khi không phải là sự thật

Một bình luận khiến ta khó chịu. Một thông tin trái với điều mình tin. Một cuộc tranh luận mà ta muốn giành phần đúng. Con người vốn có xu hướng tìm kiếm những gì củng cố điều mình đã tin. AI có thể khiến việc ấy trở nên dễ dàng hơn.

 

Người đang tức giận có thể nhờ AI tìm lý lẽ chứng minh mình đúng. Người lo lắng có thể hỏi thêm cho đến khi tìm được những lý do khiến nỗi lo trở nên có vẻ hợp lý. Người đã có định kiến có thể yêu cầu máy xây dựng một lập luận chặt chẽ hơn để bảo vệ nó.

Lúc này, vấn đề không còn đơn giản là AI trả lời đúng hay sai. Ta có thể đang dùng khả năng của máy để phục vụ một điều đã có sẵn trong tâm mình.

 

Phật giáo gọi sự vận hành ấy bằng những khái niệm rất quen thuộc: ái khiến ta muốn một điều nào đó; từ sự muốn ấy, tâm dễ tìm cách nắm giữ và bảo vệ điều mình đã chọn. Khi đã muốn mình đúng, ta không còn tìm kiếm với cùng một tâm thế như khi thực sự muốn hiểu.

Vì thế, trước khi hỏi AI, đôi khi câu hỏi cần đặt ra không phải cho máy mà cho chính mình: Tôi đang muốn hiểu thêm, hay chỉ muốn được xác nhận?

Một câu hỏi như vậy có thể làm chậm lại một phản ứng vốn đang diễn ra rất nhanh.

 

Những điều vẫn cần tự mình đi qua

Không cần tránh AI để giữ khả năng suy nghĩ. Những công việc lặp lại, tìm kiếm, sắp xếp hay tổng hợp, nếu máy làm tốt hơn, ta hoàn toàn có thể sử dụng.

Nhưng có những phần của đời sống không thể giao trọn cho một câu trả lời có sẵn.

 

AI có thể phân tích một cuộc xung đột, nhưng ta mới là người bước vào cuộc đối thoại. Có thể gợi ý một lựa chọn nghề nghiệp, nhưng ta mới là người sống với công việc ấy. Có thể phân tích một mối quan hệ, nhưng không thể yêu thương, tổn thương hay tha thứ thay ta.

Quan trọng hơn, máy có thể giúp ta nhìn thấy nhiều khả năng, nhưng không thể sống thay quá trình qua đó ta nhận ra điều gì là đáng quý, điều gì nên buông bỏ và mình muốn trở thành người như thế nào.

 

Đó cũng là nơi tuệ khác với việc biết nhiều. Tuệ không chỉ nằm ở lượng thông tin có được, mà ở khả năng thấy rõ sự vật, thấy rõ tâm mình và từ đó hành động bớt bị tham, sân, si dẫn dắt.

Khi AI ngày càng thông minh, câu hỏi vì thế không chỉ là máy sẽ làm được gì. Cũng cần hỏi: con người sẽ sử dụng sự tiện lợi ấy để trưởng thành hơn, hay để tránh những phần khó khăn của quá trình trưởng thành?

 

Nếu AI giúp ta mở rộng hiểu biết, phát hiện điểm mù và có thêm thời gian cho những điều có ý nghĩa, đó là một giá trị đáng kể. Nhưng nếu mỗi lần bất an ta đều cần một câu trả lời từ máy, mỗi lần phân vân đều cần máy lựa chọn, mỗi lần muốn được xác nhận đều tìm đến máy, sự tiện lợi ấy có thể dần trở thành một hình thức nương tựa mà chính ta không nhận ra.

 

Vì vậy, tỉnh thức không đòi hỏi phải đứng ngoài công nghệ. Nó bắt đầu từ việc nhận biết cái tâm đang sử dụng công nghệ.

Một câu trả lời có thể đến rất nhanh. Nhưng trước khi tin nó, có lẽ vẫn cần một khoảng dừng để nhìn lại: mình đang hỏi vì muốn hiểu, vì đang sợ, vì đang muốn được công nhận, hay vì không muốn tự mình đi qua sự chưa biết.

 

Hoàng Nga Tuyển

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã đến và làm thay đổi cuộc sống của chúng ta

 

TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI) ĐÃ ĐẾN VÀ LÀM THAY ĐỔI CUỘC SỐNG CỦA CHÚNG TA

 

Cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo (AI) đã đến và làm thay đổi cuộc sống của chúng ta theo nhiều cách khác nhau. Từ chatbot đến định vị vệ tinh, AI đã cách mạng hóa không gian công nghệ, nhưng cùng với đó, nó có thể đảm nhận thay cho con người ở rất nhiều công việc, nhất là những công việc đòi hỏi nhiều thao tác thủ công.

 

Tuy vậy, ở lĩnh vực việc làm, AI cũng không hoàn toàn lấy đi công việc của con người mà nó cũng tạo ra một số nghề đi cùng với sự phát triển công nghệ mới. Vậy trong tương lai, thị trường việc làm sẽ như thế nào và bạn có gặp rủi ro không?

 

Những công việc AI có thể thay thế con người

 

Nhập dữ liệu

Đây là một trong những công việc tẻ nhạt và tốn nhiều công sức nhất hiện nay, chắc chắn sẽ nằm trong số những nghề đầu tiên mà AI làm thay con người. Các hệ thống AI có thể nhập và quản lý những lượng dữ liệu lớn một cách nhanh chóng và chính xác.

 

Tiếp thị từ xa

Có thể bạn đã phải chịu đựng những cuộc gọi tự động quảng cáo sản phẩm, nhưng đó mới chỉ là những bước đầu tiên.

Các dịch vụ AI có thể dễ dàng thực hiện công việc của cả một trung tâm tổng đài, tự động quay số của hàng trăm hay thậm chí hàng nghìn người để gửi thông tin, và rất có thể bạn sẽ nhận được những cuộc gọi như vậy dù bạn muốn hay không muốn.

 

Nhân viên dịch vụ khách hàng

Nhiều công ty lớn đã có "nhân viên" dịch vụ khách hàng AI trên các trang web của họ. Thông thường dưới dạng chatbot, những nhân viên ảo này cung cấp hỗ trợ ban đầu trước khi khách hàng kết nối trực tiếp với con người. Trong tương lai không xa, AI có thể sẽ tiếp quản hoàn toàn công việc hướng dẫn khách hàng, giải quyết các khiếu nại từ đầu đến cuối.

 

Lễ tân, tổng đài

Đặt bàn ở quán ăn hay đặt phòng khách sạn chẳng mấy chốc sẽ trở nên đơn giản hơn nhiều với một hệ thống biết sắp xếp chỗ ngồi và chọn không gian phù hợp, thậm chí có thể xử lý việc hủy hoặc thay đổi mà không làm khách hàng nào mất chỗ.

 

Lồng tiếng

Bên cạnh hình ảnh, giọng nói cũng gây ấn tượng cho các video trong thế giới giải trí và sáng tạo. Với các tùy chỉnh không giới hạn, giờ đây các đạo diễn và nhà sản xuất có thể tạo ra giọng nói với bất kỳ phong cách nào họ muốn mà không cần phải làm đi làm lại.

 

Sáng tạo nội dung

Đây là một trong những công việc mà AI được đưa vào nhiều nhất hiện nay và được đánh giá cao.

 

Xây dựng website

Từ các công ty khởi nghiệp đến các hộ kinh doanh cá nhân hay các doanh nghiệp lớn đều có thể có được trang web cá nhân hóa như ý muốn ngay lập tức chỉ bằng cách nhập một số thông tin đầu vào,

 

Kế toán

Không cần phải mất hàng giờ để đối chiếu chứng từ và nhập số vào bảng tính khi AI có thể nhanh chóng quét, xác định và tải lên tất cả thông tin cần thiết, giúp con người bớt căng thẳng trong mùa thuế và trả lời mọi câu hỏi một cách dễ dàng.

 

Trợ lý pháp luật

Ngành pháp lý vốn bị chi phối bởi khối lượng dữ liệu khổng lồ và thủ tục giấy tờ rườm rà, ngôn ngữ đặc biệt. Điều này khiến AI trở thành ứng cử viên hàng đầu thay thế con người. AI có thể tự động hóa nhập và phân tích dữ liệu ở hầu hết các cấp độ, trừ một số trường hợp có quy mô và tầm quan trọng đặc biệt.

 

Nhạc sĩ

Lấy cảm hứng từ thư viện phong phú các tác phẩm hiện có, những "nhạc sĩ tương lai" này có thể nhanh chóng tạo ra từ bản nhạc phim cho đến nhạc hiệu chương trình mà không cần phải sửa đi sửa lại.

 

Thống kê

Cho dù ở lĩnh vực kinh doanh, nơi các công ty có thể tìm kiếm các cơ hội tăng trưởng tiềm năng hoặc các tình huống rủi ro, cho đến các số liệu thống kê thể thao được các nhà bình luận cũng như người hâm mộ sử dụng, AI đều có thể nhanh chóng đưa ra những số liệu cần thiết.

 

Quản lý dự án

Thay vì phải có một người theo dõi, giám sát công việc của một nhóm người, giờ đây AI có thể đối chiếu tất cả các quy trình, theo dõi tiến trình công việc của mỗi người và của cả nhóm, chia sẻ những thông tin cập nhật đến toàn bộ thành viên nhóm.

 

Họa sĩ diễn hoạt

Chúng ta đã chứng kiến AI tiếp quản công việc thiết kế và sáng tạo hình ảnh. Khi ngày càng có nhiều chương trình AI tiến bộ hơn, việc tạo ra bất kỳ loại hoạt hình nào đều trở nên dễ dàng. Các xưởng phim có thể nhanh chóng sản xuất chương trình theo yêu cầu của mình.

 

Phân tích an ninh mạng

Theo dõi các rủi ro bảo mật tiềm ẩn là một nhiệm vụ khác mà AI có thể dễ dàng xử lý. AI có thể liên tục giám sát nhiều trường dữ liệu và cảm biến để phát hiện các vấn đề hoặc mối đe dọa trước khi chúng xâm nhập. Sau đó, hệ thống có thể chủ động khóa dữ liệu cần thiết, đồng thời cảnh báo cho con người để xử lý tiếp nếu cần.

 

Môi giới chứng khoán

Một lĩnh vực bị chi phối bởi việc phân tích lượng dữ liệu khổng lồ, kiến thức tích lũy từ trước, phát hiện các xu hướng sắp tới chính là giao dịch chứng khoán. Công việc này cũng có thể nhanh chóng bị AI chiếm giữ nhờ khả năng phân tích nhanh chóng, thậm chí vượt trội con người

 

Những công việc AI có thể tạo ra

 

Chuyên gia/Tư vấn viên AI

Đầu tiên, và có lẽ rõ ràng nhất, sẽ là sự gia tăng vai trò của những người muốn tư vấn cho các doanh nghiệp chính xác loại AI mà họ nên sử dụng. Sử dụng càng nhiều công cụ và dịch vụ AI một cách thuần túy thì có thể gây bất ổn cho doanh nghiệp.

Do đó, việc có một chuyên gia vạch ra chính xác lợi ích và rủi ro của các công nghệ cụ thể sẽ ngày càng trở nên quan trọng đối với các công ty dù lớn hay nhỏ.

 

Đào tạo AI

Tận dụng tối đa công cụ AI là xu hướng tất yếu, vì thế người sử dụng AI cũng cần có những đào tạo viên có kỹ năng về các dịch vụ phù hợp để hướng dẫn ban đầu cho AI.

 

Tinh chỉnh AI

Chatbot và nhân viên ảo trở thành "lối vào" cho người tiếp xúc với AI, cho nên việc biết cách giao tiếp với các hệ thống này rất quan trọng. Để có cách "nói chuyện" tốt nhất với các mô hình như ChatGPT, nhất là khi đưa ra yêu cầu cụ thể, chúng ta cần có các chuyên gia thiết kế và tinh chỉnh cho "lời ăn tiếng nói" của AI sao cho dễ hiểu và dễ sử dụng.

 

Nhà tâm lý học AI

Một khi thấy hài lòng với việc sử dụng AI, trở ngại lớn tiếp theo chúng ta có thể gặp phải chính là hiểu được điều gì khiến các mô hình này có hiệu quả như vậy.

Chúng ta sẽ cần những chuyên gia, rất giống với các nhà trị liệu là con người, hiểu rõ các mô hình AI này để thử nghiệm và hiểu được điều gì khiến chúng hiệu quả, kể cả việc AI có thể đưa ra thiên kiến hoặc độc hại, để làm cho mối quan hệ của chúng ta với AI trở nên hiệu quả hơn….

 

Phạm Hường