VIỆC ĐỌC SÁCH VÀ SỰ GIÁC NGỘ CỦA TRÍ TUỆ
CON NGƯỜI
Khi tôi đi thanh niên xung phong, mẹ cho tôi hai bộ quần áo, một cái túi
du lịch Trung Quốc và 20 đồng. Tôi ra Tràng Tiền mua hết 20 đồng tiền sách.
.
Tôi vẫn còn nhớ như in, thứ nhất là Tuyển tập
kịch Shakespeare được dịch bởi giáo sư Bùi Ý và
cháu ông là Bùi Phụng. Tôi thuộc lòng những dòng tâm sự của Hamlet, những đau
khổ của Othenlo, những giận dỗi và đểu giả của Macbeth, những toan tính của
Coriolanus… tất cả đã trở thành đời sống tinh thần của tôi. Thứ hai là bộ
sách Chiến tranh và Hoà bình do giáo sư Cao Xuân Hạo dịch. Thứ ba là Bài ca
sư phạm của Makarenko và một vài bộ sách
nữa.
.
Những năm tôi đi lính, trong ba lô của tôi, quần áo ít hơn sách. Có người
thắc mắc, tại sao những năm ấy mà tôi lại biết Shakespeare, Makarenko, Lev
Tolstoi. Khi nào sống trong nghèo khổ và cô đơn thì chúng ta sẽ hiểu, chỉ cần
một giọt chữ thôi cũng có thể làm dịu được nỗi đau khổ của cuộc đời.
.
Con người đã trở thành một thực thể thông tin trong thế giới ngày nay. Qua
quan sát và nghiên cứu, tôi đã rút ra một kết luận: thông tin có được đối với
mỗi người không phải chỉ bằng việc đọc mà nó được “hút” vào miền ký ức, vào
tiềm thức của mình bằng tình yêu đối với nó. Và khi ấy, thông tin mới trở thành
sức sống của mình.
.
Không có thông tin thì không mô phỏng được đời sống thật. Nhiều người cứ
tưởng rằng mình có kinh nghiệm, mình từng trải, mình ra đường là thấy ngay các
vấn đề của cuộc sống. Nhưng không phải thế. Người ta tạo ra hình tượng Phật bà
nghìn mắt nghìn tay là để mô tả một cách thức con người nhận thức thế giới, tức
là nhìn bằng một nghìn mắt và sờ bằng một nghìn tay. Sách và báo chí là công cụ
nhìn và sờ của xã hội. Thiếu những thứ đó, bạn giống như đang ở tầng 10 mà cuộc
sống thì ở tầng 1.
.
Có người nói trên mạng rất nhiều thông tin mới, nếu chỉ đọc sách cũ thì
không cập nhật được. “Chú có thấy điều đó đúng không?”. Tôi trả lời rằng cách
giải thích như vậy nghe thì thông minh nhưng không đúng.
Ta biết rằng người ta đang sản xuất ra rất nhiều loại phân bón để kích
thích lá mọc nhưng không kích thích rễ. Khi lá trên cây nhiều quá mà rễ không
đủ thì đấy là cơ thể sống nhân tạo chứ không phải là cơ thể tự nhiên. Cho nên,
bận gì thì bận, chúng ta cũng không được quên nuôi bộ rễ.
Đọc sách là để nuôi bộ rễ, còn đọc những thông tin mới trên truyền thông
là để nuôi bộ lá, và phải cân bằng giữa lá và rễ, đấy chính là sự cân bằng tự
nhiên. Thông tin hàng ngày cũng giống như cái áo mặc xong là vứt. Và như thế nó
không tạo ra cái cây, không tạo ra cơ thể, tức là không tạo ra một chỉnh thể về
mặt trí tuệ.
.
Lúc nhỏ đọc truyện Không gia đình của Hector Malot, tôi thấy những quyển sách đi cùng với tôi và tuổi
thanh niên của tôi giống hệt như là sự gắn bó của mấy đứa trẻ mồ côi, của cậu
bé Remi và cậu bé Matchia nghèo khổ. Nếu đọc Tolstoi, người ta thấy Tolstoi
quan sát cuộc sống một cách toàn diện, tinh tế và mô tả nó một cách tài hoa thì
đọc Shakespeare, sẽ thấy đó là một festival tất cả trí khôn của con người.
Những trí khôn, những mưu mẹo mà Shakespeare mô tả, ví dụ như mô tả ông
chú của Hamlet, làm người ta bỗng nhiên thấy Shakespeare vĩ đại vì Shakespeare
khôn ngoan trước loài người rất nhiều.
.
Những quyển sách ấy là những người bạn an ủi tôi và phải nói rằng các tác
giả của chúng là thần thánh với tôi. Tôi không có điều kiện để theo bất kỳ tôn
giáo nào cả, nhưng tôi có một tôn giáo rất quan trọng và đi theo suốt cuộc đời
là vẻ đẹp được thể hiện bởi các tác giả vĩ đại.
Có thể thấy rằng việc đọc sách giúp con người hình thành năng lực nhận
biết sự đẹp đẽ của những đối tượng xuất hiện xung quanh đời sống của mình, làm
cho miền tinh thần của con người trở nên phong phú. Miền tinh thần không chỉ là
các cảm xúc mà miền tinh thần là miền nhận thức.
Khi nào con người có một miền tinh thần có chất lượng thì họ đã thay đổi
về bản chất, từ một người bị động thưởng thức những thứ mình có trở thành một
đối tượng có thể phát hiện và mách bảo. Bất cứ ai muốn trở thành con người hoàn
chỉnh thì phải có hiểu biết, phải đọc.
.
Tuy nhiên, thái độ của chúng ta đối với việc đọc sách cũng là một vấn đề
rất đáng lưu ý. Chúng ta đọc một quyển sách không phải để thuộc lòng câu này ai
nói, nói năm nào, cũng không phải để biết tác giả ấy đang làm cái gì mà để tìm
hiểu cái sáng tạo của anh ta hay ở chỗ nào và mình có thể bắt chước đến mức
nào. Bởi vì nhiệm vụ của chúng ta là làm ra cái gì chứ không phải là biết người
ta làm cái gì.
Cái “ranh giới giác ngộ” khi đọc sách là một bức vách bằng kính, nhìn thì
trong suốt nhưng nhiều khi không đi qua được. Có nhiều người đọc rất nhiều mà
cuối cùng không hiểu, không ngộ ra được, đi qua cái tủ kính mà không vào trong
đó được. Lý do rất đơn giản là họ học đủ mọi thứ và trở thành tín đồ của những
thứ mà mình học được và họ nhầm lẫn rằng trong sách có tất cả mọi thứ.
.
Trong cuộc đời có sách chứ không phải trong sách có cuộc đời. Sách là một bộ
phận của cuộc đời chứ không phải sách thâu tóm toàn bộ cuộc đời. Nhiều người
tưởng rằng sách vở, chữ nghĩa có thể thâu tóm cuộc đời nhưng không phải. Sách
vở, chữ nghĩa là một bộ phận, là một lực lượng của cuộc sống, mà con người muốn
thành đạt thì phải biết đến nhiều bộ phận như vậy chứ không phải chỉ có một.
.
Kết luận của tôi là đọc, nghe và nhìn càng nhiều càng tốt. Nhưng đừng vụ
lợi khi đọc, đừng vụ lợi khi nghe và đừng vụ lợi khi nhìn. Trước hết hãy làm
cho việc đọc, nghe, nhìn trở thành bản năng của con người. Tất cả những hoạt
động tuyên truyền, cổ vũ cho văn hoá đọc cần phải được xác định với vai trò xây
dựng những bản năng đọc của xã hội chứ không phải ý thức đọc.
Trong khi đối với xã hội việc đọc, nghe, nhìn là bản năng thì đối với các
cơ quan chuyên nghiệp là phải tổ chức một cách có ý thức, nhưng là ý thức của
cơ quan ấy để tác động vào bản năng đọc, nghe và nhìn của xã hội.
Đừng gây ra áp lực bắt người ta phải đọc, bắt người ta phải nghe, bắt
người ta phải nhìn. Và nhất là bắt người ta phải đọc, nghe, nhìn cái này hay
cái kia thì càng nguy hiểm hơn.
.
Theo
NGUYỄN TRẦN BẠT
