Không sinh không diệt trong “Thề non nước”

 

KHÔNG SINH KHÔNG DIỆT TRONG “THỀ NON NƯỚC”

Bài thơ Thề non nước của nhà thơ Tản Đà là một bài thơ hay và đẹp về lời thề giữa hai người thương nhau (đó có thể là hai cha con, hai mẹ con, hai anh em, hai vợ chồng, hai thầy trò hay thậm chí là giữa con người và quê hương đất nước) với những lý giải hết sự dễ thương của người ra đi với người ở lại.

Tuy nhiên, dưới cái nhìn Phật pháp, những hình ảnh nên thơ đó cũng mang triết lý về giáo lý “bất sinh bất diệt” vô cùng sâu sắc của Phật giáo đại thừa.

Bài thơ tổng cộng có hai mươi hai câu. Trong đó mười bốn câu đầu nói về tình cảnh chờ đợi đến nỗi “xương mai một nấm hao gầy/ tóc mây một mái đã đầy tuyết sương” cũng như là lời than trách, sầu khổ của non khi bị “nước đi đi mãi không về cùng non”.

Tám câu còn lại của bài thơ là lời an ủi và khai thị của nước, rằng thật ra nước không hề xa non chút nào hết mà luôn luôn bên cạnh non, chỉ là dưới những biểu hiện khác nhau mà thôi. Tám câu thơ đó là:

Non xanh đã biết hay chưa?

Nước đi ra bể lại mưa về nguồn.

Nước non hội ngộ còn luôn,

Bảo cho non chớ có buồn làm chi.

Nước kia dù hãy còn đi,

Ngàn dâu xanh tốt non thì cứ vui.

Nghìn năm giao ước kết đôi,

Non non nước nước không nguôi lời thề.

Nước đi ra biển nhưng không có nghĩa là vĩnh viễn xa non. Nước trở lại với non với hình thức là những cơn mưa. Nước gặp nắng bốc hơi thành khí. Khí gặp lạnh tụ lại thành mây và mây sẽ hóa thân thành mưa rơi trở xuống mặt đất. Nước mưa ấy có thể sẽ tiếp tục chảy ra biển, nhưng chỉ một phần thôi. Phần còn lại nước thấm vào đất và làm cho “ngàn dâu xanh tốt”.

Nếu không có nước thì không có rừng dâu, dâu sẽ không thể sống, không thể xanh tốt. Và như vậy trong rừng dâu đã có sự hiện diện của nước trong đó. Nước như muốn nói với non rằng: “Non ơi, non hãy nhìn vào rừng dâu để thấy nước trong đó mà đừng có chờ đợi nữa. Xin non đừng có than phiền, đừng có sầu khổ nữa mà hãy vui lên, vì không có sự xa cách đâu”.

Nước ở đây biểu hiện dưới ba hình thức là nước, mưa và ngàn dâu. Đây chỉ là 3 hình thức tiêu biểu. Ngoài ra nước còn tồn tại trong không khí, hoặc những giọt sương đêm… Như vậy nước có bao giờ rời xa non đâu. Nước luôn bên cạnh non bằng nhiều biểu hiện khác nhau. Dù nhiều biểu hiện khác nhau nhưng cũng là nước mà thôi.

Theo giáo lý Duyên sinh thì các pháp chưa từng sinh ra cũng như chưa từng mất đi, bởi vì trong một pháp đã chứa đựng, bao hàm tất cả các pháp khác, một là tất cả và tất cả là một. Khi một hiện tượng xuất hiện không có nghĩa là chúng mới có.

Những yếu tố làm nên hiện tượng đó đã có sẵn bàng bạc trong không gian và thời gian, chỉ chờ nhân duyên đầy đủ thì biểu hiện ra mà thôi. Cũng vậy, khi chúng mất đi không có nghĩa là chúng không còn gì mà chỉ là biến đổi thành dạng khác, dưới dạng vật thể hay năng lượng.

Đối với con người cũng vậy, chúng ta được sinh ra không có nghĩa là chúng ta mới có mà thật ra đã tồn tại từ lâu rồi, dưới dạng nghiệp thức và các mối quan hệ di truyền của dòng họ tổ tiên. Trong quá trình lớn lên, ta lại tiếp tục tiếp nhận những yếu tố của gia đình và xã hội.

Chính vì vậy mà khi cha mẹ chúng ta qua đời, chúng ta không mất họ hoàn toàn mà họ vẫn còn ở bên ta, trong ta dưới dạng gen di truyền và các giá trị tinh thần khác như nhận thức, kinh nghiệm…

Hai câu thơ cuối của bài thơ, Nghìn năm giao ước kết đôi, Non non nước nước không nguôi lời thề, thật đã diễn tả được giáo lý “bất sinh bất diệt” một cách sinh động.

Nghìn năm là chỉ cho thời gian vô tận, từ vô thỉ. Điệp từ “non non nước nước” như muốn nói rằng non và nước không còn là hai thực thể riêng biệt tách rời nhau nữa mà chúng đã hòa quyện vào nhau, “tương tức tương nhập” với nhau.

Trong non có nước, trong nước có non. Non cũng là nước mà nước cũng là non. Và chúng đã tồn tại như vậy từ vô thỉ rồi. Non tồn tại từ khi có nước và nước tồn tại từ khi có non.

Hòa thượng Nhất Hạnh có viết quyển sách tựa là “Không diệt không sinh đừng sợ hãi”. Tôi không rõ Tản Đà có học Phật và biết giáo lý Duyên khởi của Phật giáo hay không, nhưng những gì ông trình bày trong bài thơ Thề non nước này, khi đọc và chiêm nghiệm, ta cũng có cái cảm giác bình yên, không sợ hãi như vậy. 

Thích Trung Hữu

 

 

KHI VẺ NGOÀI LÀ MỘT LỢI THẾ

 

“Mình đẹp mà, mình có quyền”

Qua từng thời kỳ, trong mỗi xã hội khác nhau, tiêu chuẩn và cách chúng ta nhìn nhận về cái đẹp liên tục thay đổi, nhưng có một thứ không bao giờ thay đổi dù ở khoảng thời gian, không gian nào đi chăng nữa. Đó chính là đặc quyền của người đẹp.

Thứ quyền lợi này chẳng biết xuất hiện từ bao giờ, xuất phát từ đâu, nhưng cứ thế len lỏi rồi in sâu vào tiềm thức của mỗi con người chúng ta, trở thành một lẽ “đương nhiên” của xã hội.

 

Đặc quyền của cái đẹp, ám chỉ việc một người có ngoại hình ưa nhìn luôn nhận được những ưu thế mà những người bình thường chưa bao giờ nghĩ tới từ xã hội. Vốn là một xu hướng tự nhiên, con người, bao gồm cả chúng ta luôn dành cho những người đẹp, có vẻ ngoài ưa nhìn một cái nhìn thiện cảm, dịu dàng và kiên nhẫn hơn là dành cho những người bình thường khác.

 

Thứ quyền lợi này tồn tại như một khía cạnh nghiễm nhiên trong cuộc sống. Trong công việc, nghiên cứu cho thấy những người có ngoại hình bắt mắt luôn có cơ hội cao được tuyển dụng, được nhận mức lương cao hơn và dễ dàng thăng tiến lên những chức cao hơn.

 

Trong các mối quan hệ, những người đẹp luôn nhận được nhiều cảm tình, sự tin tưởng và thiện chí từ người khác hơn từ lần đầu gặp gỡ, vì một niềm tin phổ biến rằng: “Những người có vẻ ngoài đẹp luôn là những người có tầm hồn đẹp.”

Hay ở trên những trang mạng xã hội, những cá nhân có ngoại hình nổi bật luôn nhận được nhiều sự chú ý hơn, những bài viết của họ dù có nội dung như thế nào cũng sẽ nhận được một lượng tương tác “khủng”, thu hút nhiều lượt theo dõi.

 

Đây không còn là vấn đề của riêng một cá nhân nữa, mà trở thành của cả một xã hội. Nhiều người đánh đồng ngoại hình đẹp với những phẩm chất tốt đẹp khác như tự tin, tài năng hay thông minh, dù điều này không phải lúc nào cũng đúng.

 

2. Những bất công vô hình

Thứ quyền lợi “tự nhiên” này lại vô tình mang lại những tác động không nhỏ đến xã hội, đặc biệt là với phần còn lại của sự “tự nhiên” ấy. làm thay đổi góc nhìn của xã hội về cái đẹp, cái đẹp giờ đây là sự hoàn hảo tuyệt đối không tì vết.

 

Một người được coi là “đẹp” phải theo thứ tiêu chuẩn của một xã hội đặt ra, gạch bỏ hoàn toàn những đặc điểm cá nhân, cá tính riêng biệt của mỗi người, dần dà hình thành một thế giới “vô sắc”, tẻ nhạt và nhàm chán.

Tiếp xúc lâu với thứ quyền lợi này, nhiều người phải đặt ra câu hỏi: Liệu giá trị của mình có được quyết định bởi vẻ bề ngoài của bản thân, bởi cách người khác đối xử với mình hàng ngày?

 

Dần dà, điều này tạo nên một sự ám ảnh về ngoại hình – mỗi người đều đang cố gắng theo đuổi một tiêu chuẩn cái đẹp chung mà vô tình bỏ qua bản sắc cá nhân, đôi khi sẵn sàng đánh đổi cả sức khỏe của bản thân chỉ để trở nên ưa nhìn, bắt mắt phù hợp với tiêu chuẩn xã hội đề ra.

 

Quyền lợi ngoại hình cũng mang lại nhiều khó khăn mà những con người có ngoại hình không đẹp tiêu chuẩn phải đối mặt hàng ngày. Họ luôn nhận phải sự đối xử bất công dù là trong công việc hay là trong những mối quan hệ chỉ vì ngoại hình của mình.

Trong mọi tình huống, họ luôn bị đánh giá thấp và nhận được rất ít sự tin tưởng hơn so với những người đẹp từ những người xung quanh.

 

Điều này vô hình chung gieo trong sâu thẳm tâm trí họ một hạt giống nghi ngờ bản thân. Hạt giống ấy cứ thế mà đâm rễ sâu vào trong từng suy nghĩ của họ, hút lấy sự tự tin làm chất dinh dưỡng mà nảy mầm rồi lớn dần lên. Để rồi đến cuối cùng họ hoàn toàn mất niềm tin vào con người mình, trở thành một người tự ti, khó thay đổi để phát triển.

 

3. Một góc nhìn khác

Dù luôn được nhìn nhận là những con người được hưởng lợi, những con người xinh đẹp kia đôi khi lại phải chịu những nỗi khổ riêng do chính đâc quyền của phái đẹp đem lại.

Vì những quyền lợi họ nhận được xuất phát từ ngoại hình bắt mắt, thế nên họ luôn chịu một áp lực vô hình từ phía xã hội, kỳ vọng họ giữ một vẻ ngoài hoàn mỹ.

 

Họ luôn phải để ý đến bề ngoài, không thể để cho người khác thấy được vẻ ngoài “xuề xòa”, “xấu xí” của bản thân. Từ đó, vì luôn phải chạy theo việc gìn giữ một vẻ ngoài xinh đẹp phù hợp, họ bị hạn chế trong việc thể hiện phong cách, cá tính của bản thân, họ bị ngăn cản bởi xã hội khi muốn thử những phong cách mới, khác lạ với tiêu chuẩn.

 

Ngoài ra, họ cũng phải đối mặt với nỗi sợ bị đánh giá thấp những nỗ lực và tài năng của bản thân. Người ngoài chỉ nhìn vào vẻ ngoài hoàn mỹ của họ mà quên đi những giá trị bên trong; việc bị coi là một “bình hoa di động” đã trở thành chuyện thường ngày với họ, dù có cố gắng đến đâu cũng không thể chứng minh với tất cả mọi người thực lực của chính mình.

 

Thật đáng buồn thay khi một chàng ca sĩ điển trai sẽ không bao giờ được đánh giá cao về giọng hát; một cô học sinh xinh xắn sẽ hiếm khi được đánh giá cao về khả năng học tập. Khi một người có vẻ ngoài thu hút đạt được một thành tựu quý báu, thay vì nhận được những lời khen ngợi, chúc mừng, họ lại phải nhận những ánh mắt nghi ngờ, những lời đàm tiếu vô căn cứ.

Đôi khi cái đẹp lại là một gánh nặng cho con người.

 

4. Vượt lên quyền lợi “tự nhiên”

Sự tồn tại của đâc quyền của phái đẹp là không thể phủ nhận và có một sức ảnh hưởng không nhỏ đến xã hội, không ai có thể thoát khỏi vòng ảnh hưởng của Quyền lợi cái đẹp, dù có là người nhận “quyền lợi” hay không. Tác động của đâc quyền của phái đẹp đến tiêu chuẩn cái đẹp đã và đang gây ra không ít đau khổ cho “người nhận” lẫn “người ngoài”.

 

Vậy nên, mỗi người trong chúng ta cần nhận thức rõ và đánh giá giá trị của một người thông qua tài năng, tính cách, năng lực của họ, thay vì chỉ nhìn vào vấn đề nhức nhối nhất: “Liệu “vỏ bọc” của họ có đủ hoàn hảo để sánh với tiêu chuẩn của xã hội?”

 

Mỗi cá nhân cũng cần biết cách trân trọng, yêu thương bản thân nhiều hơn, mặc cho người ngoài đánh giá mình là “xinh” hay “xấu”, “béo” hay “gầy”. Ta luôn đẹp nhất khi ta làm chính mình, tự tin ngẩng cao đầu đối mặt với mọi chuẩn mực xã hội.

 

Vậy nên ta đừng ngại bước ra khỏi vòng an toàn của bản thân, từ đó, phát huy được tối đa sức mạnh nội tại để vượt qua mọi định kiến, tiêu chuẩn “hẹp hòi”, khẳng định bản thân, xây dựng một cuộc sống tự tin, ý nghĩa hơn cho mình, bạn nhé?

 

St