NHÀ THƠ
VIỆT PHƯƠNG ĐÃ ĐƯỢC CỨU NHỜ TỔNG BÍ THƯ LÊ DUẨN
Người ta ít khi nhắc
đến ông với các chức danh: thư ký của Thủ tướng Phạm Văn Đồng một thời gian
dài, rồi người giúp việc cho các yếu nhân, cố Tổng Bí thư Lê Duẩn, phó Thủ
tướng Lê Thanh Nghị, PTT Nguyễn Duy Trinh và sau này là các Thủ tướng Phạm
Hùng, Đỗ Mười, Võ Văn Kiệt, Phan Văn Khải, mà thường gọi ông là nhà thơ Việt
Phương!
Việt Phương viết không
nhiều, đâu như chỉ có 2 tập trong đó có Cửa mở. Cửa mở mỏng thôi và số lượng in
cũng chẳng nhiều. Việt Phương không phải thuộc tầng nấc hay ngạch thậm chí típ
viết lách, chữ nghĩa nào cả, nhưng rất nhiều công, nông, binh và viên chức thời
ấy đã thuộc không nhiều thì ít hoặc lõm bõm thơ ông, nói đúng hơn là thơ trong
Cửa mở.
Người ta thấy lạ nên
tò mò rồi đâm thuộc, đâm nhớ, bởi trong mặt bằng viết lách hồi ấy, nhất là thơ,
chả ai có giọng điệu và cách nghĩ lẫn cách nói như Việt Phương?
Trăng Trung Quốc tròn
hơn trăng nước Mỹ/ Đồng hồ Liên Xô tốt hơn đồng hồ Thụy Sĩ.
…
Rồi đâu đó những bàn
ra tán vào, có người rùng mình nghĩ đến những suy diễn vô lối thời điểm Nhân
Văn gia phẩm từng cột cổ ối người?
Còn tác giả Cửa mở thì
sao?
Lần ấy được ngồi lâu
với ông. Chất giọng rủ rỉ của nhà thơ như đang gợi lại một thời bão táp... Cửa
mở ra được một thời gian ngắn dư luận xầm xì xôn xao, rồi ầm cả lên là tập thơ
“có vấn đề”!
“Có vấn đề” là cách
nói của một hình thức buộc tội, kỷ luật, hầu hết bất thành văn bản, đối với một
người viết bị coi là sai lầm trục trặc về mặt tư tưởng! Mà tác giả Cửa mở lại
là thư ký riêng của Thủ tướng Phạm Văn Đồng.
Nhà thơ Hoàng Trung
Thông vốn là bạn ông hơi sốt ruột bởi những lời xầm xì này đã hăng hái có ngay
một bài trên tờ Nhân dân. Nhưng oái oăm, cái phần mà thi sĩ kiêm Viện trưởng
Viện Văn học họ Hoàng tâm đắc lại bị “xén’’, chỉ trơ lại cái phần cho phải phép
theo “kết cấu’’ của những bài viết được coi là có hơi hướng phê bình trong thời
điểm ấy! Thế là lại vô tình thêm rối... Người ta lại thêm có cái “cớ’’ để mà
bàn ra tán vào.
Rồi sau đó có hẳn một
cuộc hội thảo, nói đúng hơn là một cuộc họp phạm vi hẹp để bàn về Cửa mở và tác
giả! Cuộc họp tại NXB Văn học ngày12/11/1970 do Như Phong, Giám đốc NXB Văn
Học, chủ trì.
Được Việt Phương cho
phép, tôi xin trích một đoạn trong biên bản cuộc họp ấy ghi lời phát biểu của
nhà thơ Chế Lan Viên về tập thơ Cửa mở:
Ở cuộc họp khác không
nhắc đến con người tác giả. Ở đây nhắc đến tác giả là cần thiết. Chính sự cần
thiết ấy để khẳng định không nhắc Nhân Văn hay Nôbel gì ở đây.
Nên hiểu một người để
đọc sách họ. Nên hiểu cả một tập thơ chứ không phải một vài câu… Riêng tôi
khẳng định tập thơ là tốt, vì sao, vì nó chống CNĐQ (chủ nghĩa đế quốc) chống
xét lại…
Nhưng chỗ yếu của thơ
Việt Phương là thiếu thực tế. Bảo Việt Phương không có sự sống là không đúng
chỉ là thiếu cụ thể trong sự sống. Nỗi đau gì nên nói rõ trong môi trường không
gian thời gian cụ thể hơn...
Thơ có quyền và cần đi
vào suy tưởng. Việt Phương đã đến một dạng và phải trả giá bằng suy tưởng của
mình do đó tập thơ có sức nặng do đó đọc xong tập thơ thì người ta muốn đọc
lại... Có sự dũng cảm nhưng vì thiếu thực tế thiếu vốn sống nên có bài rơi vào
duy lý không khéo sa vào duy tâm...
Đếm tỷ lệ số câu số
bài chưa đạt ít. Phải nhìn vào cơ bản tốt... Trong văn học hiện nay, tính bảo
thủ còn nặng hơn sáng tạo. Người nào muốn tiến lên thì phải trả giá. Mời anh
Việt Phương cứ tiếp tục....
Thời gian đó có một
cán bộ quân sự là bạn Việt Phương kể lại, một cán bộ chính trị quân đội đã
trình bày với Đại tướng Võ Nguyên Giáp hẳn cả một “phương án’’ phê bình Cửa mở
làm “rối’’ hậu phương quân đội ra sao, nhưng Đại tướng nghe xong đã lẳng lặng
gạt đi!
Đồng chí Trường Chinh
(nhà thơ Sóng Hồng thi thoảng có tặng thơ Việt Phương và Việt Phương cũng tặng
lại Cửa mở) khi đó là Uỷ viên Bộ Chính trị phụ trách công tác tư tưởng, một bữa
có gặp Việt Phương chỉ cười mủm mỉm “Mình đọc rồi... Có hơi hướng neo-sur
alisme (siêu thực mới)’’, rồi thôi!
Nhà thơ Tố Hữu (có
thói quen bài thơ gì tâm đắc thường đưa Việt Phương đọc rồi mới “dám’’ đưa Bác
Hồ), nhắn Việt Phương tới rồi thân tình đập đập tay lên cuốn Cửa mở và nói bằng
tiếng Pháp “Việt Phương nên hạ xuống mặt đất và đi vào cái hằng ngày’’.
Nhà thơ kiêm công chức
Việt Phương không thể ngờ rằng thơ mình đã được Tổng Bí thư Lê Duẩn đọc, mà đọc
ở tận… Liên Xô! Số là Việt Phương có cô em vợ đang học tập bên Liên Xô. Cô lại
chỗ quen thân với Lê Vũ Anh con gái TBT Lê Duẩn.
Thời ấy mà Cửa mở được
xuất khẩu ra nước ngoài kể cũng ghê! Ấy là cách nói vui của những cuốn sách, tờ
báo hiếm hoi tiện theo chân anh chị em ta sang bên Liên Xô học tập, công tác.
Cô em vợ một lần về phép tiện tay bỏ vào vali cuốn Cửa mở. Không ngờ sang đó
mọi người chuyền tay nhau đến nhàu cả ra…
Dịp đó TBT Lê Duẩn
sang Mátxcơva họp. Lo lắng cho người anh rể, cô em đã tìm đến cái kênh người
thân là con gái Tổng Bí thư Lê Duẩn thì phải? Rồi cuốn Cửa mở chuyền tay nhau
đến nhàu ấy đã tới được tay TBT Lê Duẩn. Bấn bíu việc công như thế mà TBT đã
dành thời giờ đọc ngắt quãng (vì bận) vài ngày mới hết.
Cô em vợ Việt Phương
nhẹ bỗng người khi trong một lần gặp gỡ chung hiếm hoi đã chứng kiến TBT Lê
Duẩn lắc đầu cười với cả bọn rằng mình biết Việt Phương chứ… Việt Phương là
người tốt, Cửa mở không có vấn đề gì!...
Mãi sau này Việt
Phương mới biết chuyện ấy…
Nhưng có chuyện này
thì Việt Phương biết. Mà biết ngay sau đó.
Người ta tổ chức một
cuộc họp khá quy mô không phải là dạng cấp thấp để bàn về Cửa mở.
Sau này có người nói
lại với Việt Phương, người ta đã mời đích danh TBT đến dự. Nhưng cũng có người
nói TBT Lê Duẩn được nghe báo cáo rằng có một cuộc họp như thế… với nội dung
như thế… Ông Lê Duẩn đã buông một câu thế không còn việc gì để bàn nữa à!
Rồi bất ngờ, ông xuất
hiện trong cuộc họp ấy. Hai tiếng đồng hồ không hơn không kém, Tổng Bí thư
trong cuộc họp, chả đả động gì đến Cửa mở, mà thao thao, mà hào sảng về những
vấn đề của văn học nghệ thuật về thơ ca!
Và “ấm lưng’’ nhất vẫn
là cung cách ứng xử của Đảng bộ Văn phòng Phủ thủ tướng. Một công văn từ nơi
đây đã được gửi tới những cơ quan có trách nhiệm, đại ý: Đảng bộ không có trách
nhiệm nói về văn học nghệ thuật nhưng những tư tưởng trong Cửa mở là hoàn toàn
của Đảng!
Cuối năm ấy trong cuộc
bình xét chọn ra 3 đảng viên xuất sắc nhất để trên khen thưởng thì nhà thơ Việt
Phương có trong số đó. Năm ấy cũng là đợt bầu đại biểu đi dự Đại hội Đảng cấp
trên, Việt Phương cũng trúng với số phiếu cao!
Kể lại những chuyện
này giọng ông ngùi ngùi “tôi được che chở nhiều quá... Nhiều anh em viết còn
thua thiệt lắm lắm...’’
Xuân Ba
